Leave a comment

Trò chơi khan hiếm

 

 

Việt Phạm, 18/6/2016

 

Scarcity game

Ngày xưa, nếu mình được hỏi ‘Bạn là ai?’ Mình sẽ trả lời mình là học sinh giỏi cấp lớp, cấp trường, cấp tỉnh, giỏi môn này môn kia, cán bộ này cán bộ kia. Lúc đó mình cảm thấy rất tự hào vì những nhân dạng đó, vì mình đạt được chúng thông qua chính sức lực của mình. Nhưng dần mình nhận ra, tất cả những thứ ấy không có thứ gì là của mình cả, mọi danh hiệu đều là được bạn cho, và mình giỏi theo cách mà người tạo ra những danh hiệu đó muốn mình giỏi.

Sau này, có nhiều trải nghiệm hơn, mình dần nhận ra có những hệ thống có cùng chung mẫu hình với hệ thống trường học. Điểm chung là chúng luôn khuyến khích chúng ta đấu tranh và cạnh tranh để đạt được một phần thưởng với số lượng rất ít so với số lượng người chơi. Và người chiến thắng, cũng như người chiến bại, đều có xu hướng định nghĩa bản thân thông qua các phần thưởng được ban cho đó. Và mình gọi mẫu hình này là “Trò chơi khan hiếm”.

 

1.1 Định nghĩa về trò chơi khan hiếm

Nhiều người cùng cạnh tranh nhau để giành được một số ít phần thưởng. điểm đặt trưng của trò chơi khan hiếm là sự chênh lệch lớn về số lượng giữa những người tham gia trò chơi ban đầu và những người giành được chiến thắng cuối cùng. Ta có thể nhìn thấy cực kì nhiều ví dụ về việc này trong cuộc sống. Từ hệ thống trường học truyền thống có hệ thống điểm số và đánh giá xếp loại, tới những game show trên truyền hình đến hệ thống đẳng cấp trong quân đội hoặc cơ quan. Nếu xét qua những ví dụ thực tế đó ta sẽ thấy rằng trò chơi khan hiếm gồm những bộ phận sau đây: người chơi, người tạo ra trò chơi, luật chơi và phần thưởng.

Tại sao trò chơi khan hiếm lại là cơ chế kiểm soát tuyệt vời?

Có một điều dễ nhận thấy là con người thường định nghĩa chính mình, một cách tự hào và ý thức, bằng những thành tựu mà họ đạt được một cách khó khăn. Chính phần thưởng của trò chơi khan hiếm đã thoả mãn được điều kiện này. Bằng việc chiến thắng các đối thủ khác, người chiến thắng giành được phần thưởng do trò chơi ban tặng. Và vì đã rất vất vả để giành được phần thưởng đó, cùng với vinh quang và lợi ích đi kèm, người chiến thắng có xu hướng định nghĩa bản thân thông qua những phần thưởng đó. Và vì thế, ai là người kiểm soát được phần thưởng và luật chơi thì sẽ kiểm soát được nhân dạng của những người chơi quá gắn mình vào trò chơi. Ngay cả kẻ thua cuộc cũng không nằm ngoài hiện tượng này, thay vì định nghĩa bản thân là người chiến thắng, họ định nghĩa bản thân là người CHƯA chiến thắng, và hướng đến mục tiêu với một lòng nhiệt huyết to lớn.

Bên cạnh ảo tưởng về bản ngã, trò chơi khan hiếm còn tạo một cơ chế đánh lạc hướng. Người chơi, vì quá mải mê với trò chơi, quá mải mê với việc giành được chiến thắng mà quên đi những gì xảy ra bên ngoài trò chơi. Hai người đang chiến đấu một trận sinh tử thì việc duy nhất có giá trị với họ là giết được đối thủ. Thật khó mà nghĩ ra được thế nào mà họ lại quay sang chất vấn xem tại sao họ đang đánh nhau, đánh nhau vì lý do gì và vì ai; ai đang làm gì trong lúc họ đánh nhau, những người đó được lợi ích gì từ trận chiến và cái chết của họ. Vì đặc điểm này mà chiến tranh – một trò chơi khan hiếm phổ biến, được các chính trị gia sử dụng để đánh lạc hướng người dân khỏi những hành động và âm mưu dơ bẩn của họ.

Tuy nhiên, trò chơi khan hiếm không thể tự nó tồn tại mà thiếu những điều kiện khách quan (thế giới vật chất) và điều kiện chủ quan (tinh thần con người). Để cho tiện, tôi sẽ gọi điều kiện khách quan mà từ đó trò chơi khan hiếm đó là tình trạng khan hiếm (state of scarcity) và tư duy đi kèm với nó là tư duy khan hiếm (scarcity mindset).

 

1.2 Thế nào là tình trạng khan hiếm?

Tình trạng khan hiếm là tình trạnh thiếu thốn một yếu tố mà những người trong sống trong môi trường đó cần đến. Việc yếu tố cụ thể đó là gì không quan trọng, điều quan trọng ở đây đó là sự ‘thiếu thốn’, bất kể thứ thiếu thốn đó là gì. Nếu nhìn vào tự nhiên, ta sẽ nhìn thấy chúng ta thiếu thốn rất nhiều thứ: đất đai, nước sạch, năng lượng, tài nguyên… Tuy nhiên nếu khảo sát kĩ hơn ta sẽ nhận ra rằng, sự khan hiếm không thật sự là một tình trạng khách quan, mà là một tình trạng được tạo ra bởi sự giới hạn khả năng khai thác của con người. Đất đai có giới hạn, nhưng bầu trời và lòng đất (thì dường như) là không. Tài nguyên hoá thạch có thể sắp cạn kiệt nhưng vẫn còn đó năng lượng gió, năng lượng mặt trời. Tài nguyên thì có giới hạn nhưng con người có khả năng tổng hợp được các vật liệu thay thế từ những tài nguyên dư thừa và rẻ tiền. Bên cạnh khả năng khai thác, tình trạng khan hiếm còn được tạo ra bởi giới hạn về tầm nhìn (Vision). Hãy tưởng tượng một cộng đồng nhỏ sống trong một thung lũng, đồi núi bao quanh và họ chưa bao giờ dám vượt qua những đỉnh nói đó vì lý do mê tính và tôn giáo. Thung lũng họ sống có một con suối nhỏ chạy qua, lượng nước rất ít, và vì thế, đối với cộng đồng đó, nước là một tài nguyên khan hiếm. Và cũng vì chưa bao giờ dám vượt qua những đỉnh núi ấy, nên họ không biết rằng con suối nhỏ của họ vốn là một nhánh của một con sông rất lớn không chảy qua thung lũng. Tóm lại: thứ tạo ra tình trạng khan hiếm là khả năng khai thác của con người và tầm nhìn.

1.3 Thế nào là tư duy khan hiếm?

Để hiểu được tư duy khan hiếm, phải đặt nó vào trong tương quan với tư duy đối lập với nó đó là tư duy dư thừa. Hai loại tư duy này được phát biểu một cách ngắn gọn như sau:

– Tư duy khan hiếm: cho rằng bản chất của thế giới là khan hiếm và con người phải đấu tranh với nhau để giành được nguồn sống. Từ đó suy ra, cạnh tranh là nguồn gốc của sinh tồn và phát triển.

– Tư duy dư thừa: cho rằng bản chất của thế giới là dư thừa và con người phải mở rộng tầm mắt cũng như hợp tác với nhau để khai thác sự dư thừa đó. Từ đó suy ra, hợp tác là nguồn gốc của sinh tồn và phát triển.

Bạn sẽ thắc mắc, thế còn loại tư duy mà cho rằng mọi thứ đều dư thừa và con người chỉ cần sử dụng mà không cần hợp tác hay cạnh tranh nhau thì sau? Ví dụ như không khí chẳng hạn. Tôi không phủ nhận có một loại tư duy như thế, nhưng loại này quá trung tính và không có giá trị lý luận nên tôi không đặt vào mối tương quan ở đây.

Trong xã hội hiện đại, tư duy khan hiếm dường như chiếm ưu thế rất lớn so với tư duy dư thừa. Việc này thể hiện ở chỗ người ta thường ca ngợi giá trị như tinh thần lãnh đạo, người dẫn đầu, chiến thắng,… được rao giảng trên các phương tiện thông tin đại chúng, điện ảnh, cách thiết chế xã hội như trường học,… Muốn hiểu được hệ quả của sự bành trướng của đường lối tư duy này, ta phải đặt nó vào trong tương quan với hai người anh em của nó đó là trạng thái khan hiếm và trò chơi khan hiếm.

 

1.4 Mối quan hệ

 

scarcity 2

Chúng ta sẽ bắt đầu khảo sát mối liên hệ này bằng cách bắt đầu từ trạng thái khan hiếm. Trạng thái khan hiếm là bằng chứng cho tư duy khan hiếm. Trong ví dụ về bộ lạc thung lũng ở trên. Chính việc thiếu hụt nguồn nước trên thực tế (kéo theo đó là thiếu hụt nhiều thứ khác) sẽ khiến họ nghĩ rằng thế giới vốn khan hiếm và cách tồn tại tốt nhất là đấu tranh và cạnh tranh để giành dược nguồn tài nguyên đảm bảo cho sự tồn tại của họ và con cái họ. Đề giành được nguồn tài nguyên đó, họ tham gia vào trò chơi khan hiếm. Trong trường hợp ví dụ này có thể đó là một cơ chế chiến đấu để tranh giành quyền lực trong nội bộ cộng đồng. Và cũng như tôi trình bày ở trên, một trong hai hệ quả quan trọng của trò chơi khan hiếm đó là khả năng đánh lạc hướng. Chính ở hệ quả này mà trò chơi khan hiếm củng cố sự tồn tại của trạng thái khan hiếm. Ba yếu tố này hình thành một vòng tròn hoàn chỉnh củng cố lẫn nhau mà kết quả là tạo ra được ảo tưởng về bản ngã – phương tiện kiểm soát tối thượng của người tạo ra trò chơi.

 

1.5 Vai trò của người tạo ra trò chơi

Người tạo ra trò chơi, với mong muốn duy trì trò chơi khan hiếm của mình, phải tìm cách duy trì các điều kiện để ba nhân tố trên tồn tại cũng như tiếp tục sự vận động tương hỗ của chúng với nhau, nói một cách khác, là phải giữ cho ‘bánh xe quay đều’. Ta sẽ lần lượt khảo sát các tác động mà người tạo ra trò chơi có thể thực hiện để duy trì sự tồn tại của cả hệ thống, lên ba nhân tố đã đề cập ở trên

1.5.1 Tác động của người tạo ra trò chơi với trạng thái khan hiếm

Như đã trình bày ở trên, trạng thái khan hiếm tồn tại là do hai nguyên nhân chính: giới hạn khả năng khai thác và tầm nhìn. Người tạo trò chơi, phải tìm cách tác động vào hai nguyên nhân này để duy trì được tình trạng khan hiếm. Nếu đặt mình vào vị thế của người tạo ra trò chơi, bạn sẽ làm gì? Làm gì để khả năng khai thác luôn bị giới hạn, làm gì để ngăn chặn người chơi có tầm nhìn tốt hơn về thế giới bên ngoài?

Muốn trả lời câu hỏi đầu tiên, ta phải trả lời được câu hỏi “Điều gì làm gia tăng năng lực khai thác của con người?” Một trong những câu trả lời tôi cho là quan trọng nhất đó là ‘sự cải tiến’ – innovation. Chính những cải tiến – phát minh, sáng tạo, ý tưởng mới – là cội nguồn sâu sắc nhất của việc gia tăng khả năng sáng tạo của con người. Vì vậy, muốn ngăn chặn sự gia tăng của năng lực khai thác, thì người tạo ra trò chơi phải tìm cách hạn chế những cải tiến có khă năng làm gia tăng đáng kể năng lực khai thác của con người. Chính vì lý do này, mà ta thấy các hệ thống độc tài thường có xu hướng bảo thủ trước những cải tiến và thường tạo ra hệ giá trị đạo đức mà trong đó những hiện thân của sự cải tiến bị khinh thường. (Ta có thể tìm thấy điều này một cách rõ ràng trong hệ giá trị đạo đức truyền thống của hầu hết các dân tộc, vốn được tạo ra trong thời phong kiến, khi mà chế độ độc tài vẫn còn phổ biến).

Đối với câu hỏi thứ hai thì phương pháp vẫn tương tự, câu hỏi cần được trả lời đầu tiên là “Điều gì làm gia tăng tầm nhìn của con người?” Trước khi trả lời, ta cần một định nghĩa rõ ràng về ‘tầm nhìn’. Trên góc độ duy vật, tầm nhìn có thể được định nghĩa là: Khả năng nhìn thấy các nguồn tài nguyên. Trên góc độ duy tâm thì tầm nhìn là khả năng nhìn thấy các khả thể cuộc đời – ‘posibility of life’ – tức những cuộc đời khả dĩ mà cá nhân thấy mình có thể sống trong đó.

Nếu nhìn dưới góc độ duy vật, thì câu trả lời cho câu hỏi trên sẽ là khả năng quan sát và di chuyển. Lấy ví dụ về cộng đồng sống trong thung lũng ở trên, chính những dãy núi đã giới hạn khả năng quan sát thấy một con sông rộng lớn với nguồn nước dồi dào. Để giới hạn khả năng quan sát và di chuyển, người tạo ra trò chơi có thể tìm cách cô lập người chơi trong một khu vực nhất định, xây dựng các biên giới và bảo vệ biên giới đó. Các xã hội độc thường làm việc này bằng cách giới hạn sự duy chuyển của người dân, giữa các vùng với nhau và giữa trong nước với nước ngoài. Mục đích là để hạn chế khả năng phát hiện các nguồn tài nguyên mới. Tuy nhiên, hành động giới hạn này không phải lúc nào cũng được thực hiện bằng cách biện pháp thù địch và bạo lực. Người tạo ra trò chơi có thể tạo ra cảm giác khoái lạc cho người chơi để họ không có động lực để rời khỏi hệ thống.

Nếu nhìn dưới góc độ duy tâm, thì ta sẽ nhận ra là chính sự đa nguyên văn hoá là điều thúc đẩy mở rộng tầm nhìn. Lại lấy ví dụ trên, nếu một ngày nào đó, có một vị khách phương xa lạc đến thung lũng của cộng đồng đó. Người đó, vì đã đi qua con sông lớn, nên biết được bên ngoài những dãy núi có một con sông như thế. Nếu người khách lạ đó kể cho cộng đồng đó nghe câu chuyện về con sông thì toàn bộ hệ thống niềm tin về sự khan hiếm nguồn nước của cộng đồng nọ sẽ sụp đổ, kéo theo đó là trò chơi khan hiếm mà từ đó được xây dựng nên. Để ngăn chặn điều đó xảy ra, ngay từ đầu, người tạo ra trò chơi phải xây dựng tâm lý bài ngoại, thù địch với người bên ngoài, coi người đến từ bên ngoài là những người xấu, cái đến từ bên ngoài là cái xấu còn những gì phát sinh bên trong cộng đồng, những gì thuộc về truyền thống phải được đề cao. Bên cạnh đó, người tạo ra trò chơi phải cố gắng xây dựng một nền văn hoá đồng nhất trong nội bộ những người chơi để ngăn cản những ý tưởng nổi loạn bắt nguồn từ bên trong.

Tóm lại: ngăn cản sự di chuyển, tâm lý bài ngoại và văn hoá đồng nhất là cách mà người tạo ra trò chơi có thể dùng để duy trì trạng thái khan hiếm.

1.5.2 Tác động của người tạo ra trò chơi với tư duy khan hiếm

Khi đã gìn giữ được trạng thái khan hiếm, người tao ra trò chơi thực chất không cần làm gì nhiều để người chơi tin rằng một trạng thái như vậy là trạng thái có thật, và tâm lý mong muốn cạnh tranh là chiếm đoạt là hệ quả logic tất yếu của một thế giới quan khan hiếm như vậy. Vậy nên trong phần này, tôi không phân tích nhiều về những nguyên nhân phổ quát dẫn tới hay củng cố tư duy khan hiếm mà sẽ phân tích các giá trị cụ thể mà người tạo ra trò chơi hay sử dụng vì mục đích này.

Giá trị lãnh đạo

Đây là một giá trị được đề cao trong thế giới hiện nay, các tổ chức, quốc tế, chính phủ hay phi chính phủ đều hướng tới một tinh thần lãnh đạo hay một hình mẫu lãnh đạo nào đó. Khái niệm này được cố gắng phiên giải để tương hợp với các giá trị tốt đẹp khác. Như lãnh đạo để hướng tới sự đổi mới. Lãnh đạo để hướng tới hoà bình, thịnh vượng. Lãnh đạo để giải quyết các vấn đề chung… Tuy nhiên, dù được phiên giải thế nào thì khái niệm này vẫn không đánh mất bản chất của nó: bạn lãnh đạo, có nghĩa bạn phải là người đứng đầu. Để đứng đầu, bạn phải đấu tranh, phải vượt lên. Và ở chính tại điểm này mà khái niệm lãnh đạo đã tham gia vào hệ thống kiểm soát của trò chơi khan hiếm khi nó thúc đẩy người ta phải tìm cách vượt lên trên người khác. Dù có được biện minh bằng giá trị tốt đẹp nào đi chăng nữa thì cũng không quan trọng, quan trọng chính là tâm lý vượt lên người khác.

Thật ra, các giá trị tốt đẹp mà người ta cố tình gán ghép không hề biện minh được cho giá trị lãnh đạo. Vì khi tôi đã có một mục đích tốt đẹp thì việc tôi có làm lãnh đạo hay không là không quan trọng. Tôi sẽ lãnh đạo khi cần thiết, còn khi không cần thiết hoặc không thể thì tôi sẵn trở thành một người đi theo. Tôi không phủ nhận rằng có những người có khả năng lãnh đạo bẩm sinh. Nhưng khả năng đó cũng chỉ là một trong số rất nhiều khả năng của những người đó và những nhà lãnh đạo như thế cũng không chiếm số đông trong xã hội. Thế nên, việc đề cao giá trị lãnh đạo không hề có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy những điều tốt đẹp trong xã hội. Vì thế không có lý do chính đáng gì mà giá trị đó lại được đề cao như vậy nếu không phải vì phục vụ cho một hệ thống kiểm soát nào đó.

Giá trị phục vụ

Bên cạnh giá trị lãnh đạo, giá trị phục vụ đi theo như một cặp bài trùng. Có thể, người thiết kế ra những khái niệm này ngay từ ban đầu muốn chúng trở thành một cặp đối xứng biện minh cho nhau. Tôi lãnh đạo nhưng không vì lợi ích của tôi, không phải vì tôi muốn độc tài mà tôi muốn phục vụ cho người khác. Và việc phục vụ chỉ có thể được thực hiện tốt nhất khi tôi là người lãnh đạo. Hai khái niệm này, được phiên giải đế gắn liền với những giá trị tốt đẹp khác đã hình thành một hệ sinh thái của các giá trị mà ít ai lại đi chất vấn tính chính đáng – tức tính có ích cho xã hội của chúng.

Nhưng cũng như ở trên, dù được phiên giải thế nào thì bản chất của khái niệm này vẫn không thay đổi. Có phục vụ, có nghĩa là có người được phục vụ, có nghĩa hành động của bạn chỉ có giá trị khi nó hướng đến việc phục vụ một đối tượng cụ thể nào đó, và đối tượng đó phải công nhận sự phục vụ của bạn thì sự phục vụ đó mới có giá trị và mới thật sự là ‘phục vụ’. Hãy tưởng tượng bạn là một người phục vụ khách sạn, bạn thấy một vị khách đang rất khát nước vì phải tranh cãi gì đó với tiếp tân. Bạn mang cho người ấy ly nước nhưng bị từ chối. Khi đó, bạn có cảm thấy hành vi đem nước của bạn là có giá trị hay có thể được xem như một sự phục vụ hay không? Chính ở tính cần được công nhận này mà giá trị phục vụ đã củng cố cho tư duy khan hiếm.

Bạn cần được công nhận thì bạn cần có một cơ chế để ở đó sự phục vụ của bạn được trình diễn và được khuyến khích, tức bạn phải ở trong một hệ thống, một trò chơi khan hiếm để sự phục vụ của bạn được chấm điểm, được so sách với người khác và được ban thưởng. Giá trị này không thể hiện quan niệm khan hiếm một cách rõ ràng nhưng nó khuyến khích con người tìm kiếm sự công nhận, tìm kiếm sự ban thưởng từ những hi sinh mà họ đã bỏ ra, và vì thế cũng khuyến khích họ tham gia vào trò chơi mà ở đó mong muốn ấy của họ được thoả mãn.

1.5.3 Tác động của người tạo ra trò chơi đối với trò chơi khan hiếm

Một điều quá rõ ràng là người tạo ra trò chơi đã tạo ra trò chơi khan hiếm, nhưng vấn đề ta cần làm rõ ở đây là bằng cách nào mà người tạo ra trò chơi có thể duy trì một hệ sinh thái sống động với ba mắt xích (trò chơi, tư duy, trạng thái thế giới) mà trong đó trò chơi khan hiếm là mắt xích quan trọng nhất và cũng là nguyên do cho sự tồn tại của toàn bộ hệ sinh thái. Trong phần này, ta sẽ xem xét cách mà người tạo ra trò chơi khiến trò chơi khan hiếm trở nên hấp dẫn, có tính khuyến khích người chơi tiếp tục cuộc chơi.

Điều làm cho người chơi tham gia cuộc chơi, rõ ràng nhất, đó chính là phần thưởng. Phần thưởng càng hấp dẫn thì người chơi càng muốn ở lại và càng có động lực chơi tiếp. Vậy thì phần thưởng nào là hấp dẫn nhất. Câu trả lời đơn giản là: Phần thưởng mà người ta mong muốn nhất. Vậy thì điều gì mà những người tham gia trò chơi mong muốn nhất? Để trả lời được câu hỏi này, ta phải quay trở lại với phần tư duy khan hiếm. Vì cách mà người ta tư duy và nhận thức về thế giới sẽ khiến họ đề cao những giá trị khác nhau. Vậy câu hỏi tiếp theo cần được đặt ra là: Một người cho rằng bản chất thế giới là khan hiếm và muốn tồn tại thì họ phải là kẻ mạnh nhất, kẻ mà người khác không thể nào cạnh tranh được thì họ mong muốn phần thưởng của họ phải như thế nào? Câu trả lời có thể được nhận ra ngay từ câu hỏi, đó là phần thưởng phải khiến họ cảm thấy họ vượt trội lên trên kẻ khác, khiến họ cảm thấy quan trọng và là một kẻ mạnh.

Đặc điểm này của phần thưởng có thể được nhìn thấy một cách dễ dàng trong thực tế. Trong các buổi lễ trao giải thế thao, người ta đứng trên bục có độ cao thấp khác nhau hoặc mang những bó hoa khác nhau, mà thường bó hoa của người có chiến thắng càng cao thì càng rực rỡ, mặc những chiếc áo khác nhau, mang những tấm huy chương khác nhau với những cái tên làm nổi trội tính cấp bậc (vàng, bạc, đồng).

Bên cạnh làm cho người ta cảm thấy mình hơn người khác, phần thưởng còn đôi khi được gắn liền với những giá trị mà xã hội đang xét đến cho là cao quý. Ví dụ cái chết của người lính được gắn với lòng quả cảm, lòng yêu nước, tinh thần hi sinh. Giải thưởng trong nhà trường được gắn với tính cần mẫn, tỉ mỉ và vâng lời.

Việc gắn giải thưởng với những giá trị cao quý còn giúp bảo vệ trò chơi khỏi sự tấn công từ bên ngoài hoặc sự rời bỏ của người chơi. Những đối tượng ‘chống đối’ như vậy có thể bị quy gán cho là đi ngược lại những phẩm chất đáng quý của xã hội. Ví dụ người chống lại chế độ quân dịch có thể bị gán cho là không yêu nước, người không đi lính có thể bị gán cho là hèn nhát và lính đào ngũ có thể bị gán cho là phản bội. Và việc gán cho những người chống đối hành vi đi ngược lại đạo đức như vậy có thể cung cấp cho người tạo ra trò chơi sự biện minh hợp lý để trừng phạt hoặc tiêu diệt những người chống lại trò chơi.

1.6 Trò chơi khan hiếm có phải là một hiện tượng tự nhiên?

Trước khi tiếp tục việc khảo sát, một câu hỏi quan trọng cần được đặt ra là: “Liệu trò chơi khan hiếm có phải là một hiện tượng thuần tự nhiên không?” Nếu câu trả lời là một cơ chế sinh ra một cách tự nhiên nhằm giúp con người khai thác một cách triệt để các nguồn tài nguyên và cũng vì thế, không nhất định phải có một người tạo ra trò chơi. Một điều rõ ràng là, yếu tố tạo nên tình trạng khan hiếm – khả năng khai thác và tầm nhìn là những yếu tố mang tính lịch sử. Có nghĩa, chúng bị giới hạn một cách tự nhiên trong quá trình phát triển của con người. Và cũng vì thế, mà tư duy khan hiếm và trò chơi khan hiếm được sinh ra như cơ chế đảm bảo việc phân phối tài nguyên một cách hiệu quả thông qua người có nỗ lực lớn nhất để có được nó – tức là người chiến thắng. Nếu thật vậy, thì ta không có lý do gì để tránh đi trò chơi khan hiếm cả.

Lập luận này có hai vấn đề như sau. Thứ nhất, trò chơi khan hiếm, dù có là một hiện tượng tự nhiên – tức không có người tạo ra trò chơi nào cả – thì cũng không phải là cách phân phối tối ưu. Vì nó làm nguồn tài nguyên mà những người thua cuộc đổ vào trò chơi bị lãng phí. Trong hai quốc gia chiến tranh thì chỉ có quốc gia chiến thắng thì nguồn tài nguyên mà họ đổ vào cuộc chiến mới có ý nghĩa mà thôi. Trong cuộc chơi điểm số, chỉ một số ít học sinh đạt được danh hiệu, còn công sức của những học sinh khác thì bị lãng phí và không được công nhận.

Thứ hai, con người, trong trạng thái tự nhiên, trong dài hạn, là duy lý. Vì thế, không có lý do gì khi đứng giữa hai lựa chọn, một bên là tư duy khan hiếm – vốn thúc đẩy chiến tranh và cạnh tranh, lãng phí tài nguyên, một bên là tư duy dư thừa – vốn thúc đẩy hợp tác, thịnh vượng và phát triển mà con người duy lý lại không lựa chọn phương án có lợi hơn, đó là hợp tác và hoà bình. Tuy nhiên, tại sao chúng ta lại không lựa chọn phương án đó trong dài hạn. Chỉ có một câu trả lời khả dĩ, đó là do tư duy duy lý của chúng ta đã bị đánh lừa bởi một thế lực bên ngoài, muốn tạo ra trò chơi như là một hệ thống kiểm soát của họ.

 

1.7 Giá trị của mô hình này là gì?

Mô hình này có giá trị về mặt lập luận không?

Mô hình này không thể hiện rõ ràng tính lập luận nhưng nó cung cấp một công cụ hiệu quả để chúng ta có thể hình thành các lập luận trong các trường hợp cụ thể. Ví dụ: Vì sao chúng ta không nên tham gia vào các hệ thống cạnh tranh. Vì sao cần sa không được hợp thức hoá? Vì sao chúng ta không nên theo đuổi đồng tiền? Mô hình cung cấp một nền tảng logic hoàn thiện để chúng ta có thể hình thành một hệ thống luận điểm toàn diện.

Mô hình này có giá trị về mặt nhận thức như thế nào?

Điều quan trọng nhất của mô hình này là nó giúp chúng ta vượt lên để nhìn được toàn cảnh của trò chơi mà chúng ta tham gia. Từ đó có góc nhìn và thái độ thích hợp, nhất là đối với những giá trị đạo đức mà chúng ta đang tiếp nhận, liệu chúng ta cò nên tiếp tục công nhận và sống theo chúng hay là không.

 

1.8 Giải pháp là gì?

Đây là một vấn đề lớn, cần được tiếp tục khảo sát và hệ thống hoá. Vì trò chơi khan hiếm là một cơ chế tồn tại xuyên suốt lịch sử nhằm phục vụ cho mục đích thống trị của người này đối với người khác, sự tồn tại này đồng nghĩa với sự triệt tiêu của các phương án thay thế, mà cụ thể ở đây tôi gọi là trò chơi dư thừa – một trò chơi hướng tợi lợi ích của tất cả mọi người chơi, nơi tất cả mọi người điều thắng và thắng theo cách riêng của mình. Trò chơi dư thừa đòi hỏi một tư duy như thế nào và làm cách nào để kiến tạo một trạng thái dư thừa mà trong đó trò chơi dư thừa được bảo quản vẫn là những câu hỏi cần được giải đáp.

Tuy nhiên, ở đây, tôi đưa ra một giải pháp tạm thời cho những người vẫn còn cần phải tham gia trò chơi để thực hiện mục tiêu gì đó trong cuộc đời mình. Đó là, công cụ hoá trò chơi. Công cụ hoá trò chơi là biến trò chơi trở thành phương tiện. Hành động để đạt được phần thưởng nhưng không quá ảo tưởng về phần thưởng đó, không nhận nó làm nhân dạng của mình. Chú ý đến thế giới xung quanh khi tham gia trò chơi, không để trò chơi đánh lạc hướng. Không công nhận những giá trị đạo đức được tạo ra bởi trò chơi. Tuy nhiên, đây chỉ là những giải pháp tạm thời, bởi khi bạn chiến đấu với cái ác quá lâu, bạn sẽ trở thành cái ác. Giải pháp tuyệt đối nhất là thoát ra khỏi trò chơi và kiến tạo trò chơi dư thừa của riêng mình.

———-

Đề nghị tham khảo thêm:

– Bộ phim “Đèn lồng đỏ treo cao” của đạo diễn Trương Nghệ Mưu. Bộ phim diễn tả một trò chơi khan hiếm được thiết kế hoàn hảo và là nguồn cảm hứng chính cho bài viết này.

– Bộ phim tài liệu “Thrive”. Xem để hiểu thêm về những game-maker lớn nhất trong thời đại chúng ta.

 

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *