Leave a comment

Tọa đàm “Sự xung đột giữa các nền văn minh” (26/12/2015)

Gala Poster

Diễn giả:

  • Phạm Nguyên Trường, dịch giả về Kinh tế, Xã hội và Chính trị
  • Nguyễn Đôn Phước, dịch giả, nhà nghiên cứu Thống kê, Kinh tế
  • Nguyễn Văn Trọng, dịch giả, nhà nghiên cứu Vật lý lý thuyết

Khách mời tham dự:

  • Nguyễn Nghị, dịch giả
  • Hoàng Mai Khanh, trưởng khoa Giáo dục (ĐH KHXH & NV Tp.HCM)
  • Nguyễn Thọ Nhân, Viện Năng lượng Nguyên tử Quốc gia
  • Hoàng Phú Phương, dịch giả NXB Tổng hợp
  • Phạm Như Hồ, Giảng viên khoa Xã hội học, Đại học Mở Tp.HCM
  • Tôn Nữ Thị Ninh, cựu đại sứ Việt Nam tại Châu Âu
  • Danh Đức, nhà báo

 

Các mục chính:

  1. Tọa đàm
  2. Thảo luận nhóm và phản biện của sinh viên
  3. Hỏi – đáp
  4. Kết luận

 

I/ Tọa đàm

IMG_20151226_141453

  1. Trong tác phẩm “Sự va chạm của các nền văn minh”, Samuel Huntington dự báo rằng thế giới trong thế kỉ 21 sẽ được phân chia dựa trên các nền văn minh: Tây phương, Châu Mỹ La Tinh, châu Phi, Chính thống giáo, Ấn Độ giáo, Hồi giáo, Khổng giáo và Nhật Bản.
    Người ta sẽ hỏi “Anh là ai” thay vì “Anh thuộc phe nào” như thời chiến tranh lạnh. Như vậy ta thấy ở đây có sự chuyển biến từ ý thức hệ sang căn tính.

Khái niệm “văn minh”, “nền văn minh” của Huntington:

– Văn minh: đối lập với “man rợ” –> xã hội văn minh là xã hội ổn định, đô thị hóa và có học vấn.

– Nền văn minh: tập hợp văn hóa cao nhất cộng đồng con người và là mức độ rộng nhất của bản sắc văn hóa

 

Nguyễn Đôn Phước (NĐP):

Nên chú ý tác giả và bối cảnh ra đời của quyển sách:

– Tác giả: Samuel Phillips Huntington (1927-2008) là một giáo sư, chuyên gia nghiên cứu chính trị và là thành viên viện nghiên cứu tư vấn chính sách an ninh của Mỹ

– Tác phẩm:

  • Ra đời sau khi bức tường Berlin sụp đổ (1989), bước ngoặt đầy trăn trở rằng tương lai của chính trị thế giới sau chiến tranh lạnh sẽ trông như thế nào
  • Năm 1992, Francis Fukuyama trình bày trong sách “Sự cáo chung của lịch sử và con người cuối cùng[1] rằng: tự do dân chủ và kinh tế thị trường tự do sẽ trở thành ý thức hệ duy nhất cho con người
  • Năm 1993, để tranh luận lại học trò mình – Francis Fukuyama, Samuel Huntington xuất bản bài báo “Sự xung đột giữa các nền văn minh?[2] trên tờ Foreign Affairs, rằng: không, thời đại của ý thức hệ đã hết rồi, các xung đột trong tương lai sẽ dựa trên căn tính văn hóa, tôn giáo. Bài báo này, sau đó được phát triển thành cuốn sách “Xung đột giữa các nền văn minh và sự tái lập trật tự thế giới[3], đã gây nhiều tranh cãi đến nay.

 

Phạm Nguyên Trường (PNT):

– Không đồng ý quan điểm “các nền văn minh là ngang nhau, không phân biệt nơi nào ít hay nhiều văn minh hơn” của Huntington.  Nếu cho rằng nền văn minh nào cũng ngang nhau –> tự mãn, không còn ý chí vươn lên

– Thực ra vẫn có các nền văn minh tiên tiến và nổi trội hơn các nền văn minh khác. Nhưng trong trường hợp chúng ở gần nhau (ví dụ Trung Quốc – Việt Nam) –> ảnh hưởng, xâm lược lẫn nhau.

– Không đồng ý lời tiên đoán “các nền văn hóa tương đồng thì sẽ sáp lại, các nền văn hóa khác biệt nhau thì sẽ tách ra” của Huntington.

  • Nga – Ukraine hoặc Trung Quốc – Việt Nam: tương đồng nhưng không nhóm lại với nhau
  • Các nước ASEAN: khác nhau nhưng sáp lại với nhau (Cộng đồng ASEAN được thành lập ngày 31/12/2015)

–> Tiên đoán như vậy không những sai mà còn có thể thành tai họa: nếu tin tưởng và dựa vào ý tưởng của Huntington, châu Âu tuyên bố chống Hồi giáo –> người Hồi giáo bình thường ở châu Âu sẽ ra sao? Họ vốn đã bị kì thị và không có nhiều cơ hội kinh tế –> càng đẩy họ vào thế đối địch với nhà nước –> sẽ nổi dậy bạo lực và luôn đổ lỗi cho xã hội khi làm điều xấu.

è Dù khoác lên chiếc áo nào, dù là Hồi giáo hay Phật giáo, Tư bản hay Phát xít, thì bạo lực vẫn luôn có nguồn gốc chung là những người gây ra bạo lực không có chỗ đứng trong xã hội. Đừng quy giản đổ tội cho căn tính văn hóa của họ.

 

Nguyễn Văn Trọng (NVT):

– Tâm lý sùng bái khoa học tự nhiên phương Tây sinh ra cái nhìn cứng nhắc khi nhìn nhận về con người: từ thời Khai sáng (thế kỉ 17, 18) con người đã bị mê hoặc bởi phương pháp khoa học tự nhiên, như ngành của tôi là Vật lý: mọi thứ đều có quy luật, bản chất riêng –> ảo tưởng: con người đều có thể giải đáp được mọi điều và mọi thứ đều bất biến.

– Tuy nhiên, quan điểm chính trị, sở thích hay mối quan tâm đều luôn thay đổi. “Con người là một hữu thể tự trị” (Kant).

Bất biến Thay đổi
– Lý thuyết giai cấp: con người đã bị quy định bởi hoàn cảnh giai cấp, con người không thể có đặc tính riêng

– Con người bị quy định bởi tôn giáo (VD: cho rằng nền đạo đức khổ hạnh Tin Lành sinh ra sự tích tụ của cải và tư bản chủ nghĩa Tây phương[4])

– Tôi không thích tư tưởng “nếu giao tự do cá nhân của tôi cho toàn thể nhân dân thì tự do của tôi cũng chẳng mất đi đâu cả” của Rousseau.

– Tôi cũng có thể không tin đấu tranh giai cấp là sự vận động tiến lên của xã hội.

– Cả 2 đều là của các nhà tư tưởng phương Tây.

→ Không vơ đũa cả nắm “phương Tây”. Cũng phải tùy ông Tây nào. Và tôi có quyền chọn theo hay không theo ý tưởng của ông nào.

⇒ Tư duy cứng nhắc khiến nô lệ hóa, tha hóa con người. Con người phải chống đỡ sự bất lực trong hoàn cảnh sống bằng cách chui vào một ô ngăn nào đó của tập thể (tôn giáo, sắc tộc, quốc gia…) –> thui chột quyền tự do lựa chọn và tự quyết định của con người.

  1. Có phải các nước phương Tây đang cố gắng áp đặt quan điểm và gây ảnh hưởng văn hóa đối với các nước còn lại? Ví dụ chủ nghĩa cá nhân, thị trường tự do, dân chủ.

MC bổ sung: có 3 xu hướng chính của các nước khi đối mặt với các giá trị phương Tây:

  • Bài trừ phương Tây, bế quan tỏa cảng nước mình. Số nước trong nhóm này không cao vì phải trả giá đắt.
  • Cố gắng hòa nhập với những thể chế phương Tây. Những nước có văn hóa riêng, nhưng chưa tìm được nền văn minh của mình thường gia nhập nhóm này.
  • Cố gắng cân bằng với phương Tây về kinh tế, đồng thời phát triển truyền thống của mình.

PNT: Đồng ý với sự phổ quát của những quan điểm phương Tây. Ít ai muốn quay lại những quan niệm xưa như tam tòng tứ đức hay vua là thiên tử. Những ai cứ khư khư giữ lấy những quan niệm cổ hủ trong thế giới hiện đại ngày nay (Bắc Triều Tiên) thực ra là để che giấu cho sự độc tài toàn trị.

 

NVT: Khó mà nói chung chung “giá trị phương Tây” như một thể thống nhất cố định để phán xét. Tư tưởng các triết gia phương Tây thực ra cũng xung đột, đa dạng và biến chuyển liên tục. Phải hỏi lại là tư tưởng của “ông Tây” nào.

 

NĐP: Nên xem xét kỹ lịch sử. Không nên chỉ dựa vào sự kiện kết thúc Chiến tranh lạnh hay tấn công Tháp đôi 11/9 mà diễn dịch đó là minh chứng cho học thuyết của Huntington.

VD: Paris đã bị đánh bom khủng bố ở một siêu thị cho người nghèo Hồi giáo năm 1986. Lúc đó Liên Xô chưa sụp đổ hay chưa có chiến tranh vùng Vịnh.

 

  1. Các xung đột trên thế giới có phải hoàn toàn do xung đột giữa các nền văn minh?

PNT:  

– Không. Người ta đánh nhau không để phát triển nền văn minh của mình mà để giành miếng bánh to hơn về lợi ích chính trị, kinh tế.

  • Nga bảo vệ Syria vì khi Tổng thống Assad còn thì Nga vẫn còn được ủng hộ.
  • Trung Quốc xây dựng đảo để biến biển Đông thành ao nhà Trung Quốc cho mỏ dầu và cá –> mở rộng không gian sinh tồn cứng (lãnh thổ, chủ quyền để có tài nguyên)

– Tránh nói “Sự xung đột giữa các nền văn minh” vì không có biên giới của trận chiến. Xung đột đi tới đâu thì cũng có dính người Hồi giáo, Kitô giáo, Tư bản hay Cộng sản trong đó. Ai cũng là nạn nhân.

 

NVT:

Việc phân biệt sự xung đột giữa các nền văn minh là không vững.

  • Xung đột trong cùng một tôn giáo: Kitô giáo (Công giáo và Tin Lành), Hồi giáo (Sunni và Shia)
  • Cho rằng tư tưởng tự do là từ phương Tây? Trong quá khứ, chính phương Tây đã treo cổ, hỏa thiêu bao nhiêu người đấu tranh vì tự do khoa học, tôn giáo.

– Việc con người thuộc về một tôn giáo nào không nói lên được điều gì về họ. Con người theo tôn giáo nào cũng có thể đê tiện hay cao cả.

– “Sự xung đột giữa các nền văn minh” được dùng để tuyên truyền, lôi kéo người dân đứng về phía này hay phía kia –> phục vụ mục đích của mình.

 

PNT: Trên bàn đàm phán, cái gì chia được thì mới đàm phán được (hàng hóa, tiền bạc). Còn cái gì không chia được (ngôn ngữ, văn hóa, đức tin) thì phải để ngoài phạm vi nhà nước, chính trị.

VD: châu Âu tách nhà nước thế tục ra khỏi sự kiểm soát, ảnh hưởng của nhà thờ –> xung đột giảm.

 

II/ Thảo luận nhóm và phản biện của sinh viên 

  1. Làm thế nào để các dân tộc và tôn giáo sống hòa hợp với nhau?

– Thái độ khiêm nhường, ôn hòa

– Đối thoại

– Có sự giao lưu văn hóa thường xuyên –> tôn trọng sự đa dạng và khác biệt

– Có chế tài cụ thể (ví dụ luật)

– Không áp đặt một thiết chế, văn hóa cụ thể lên người khác, cộng đồng khác

 

  1. Kĩ năng để trở thành công dân toàn cầu?

– Ngôn ngữ (tiếng Anh, ngoại ngữ khác)

– Trải nghiệm toàn cầu –> có hiểu biết và sự nhạy cảm về văn hóa

 

NĐP: Thái độ vẫn là yếu tố chính để hạn chế xung đột

 

  1. Suy nghĩ về hội chứng các quốc gia thân tộc (có cùng nền tảng văn hóa) + tiềm năng + thách thức?

– Các quốc gia đang dần liên kết lại với nhau để cùng nhau có lợi (không nhất thiết có cùng nền tảng văn hóa): Cộng đồng EU, Cộng đồng ASEAN, Hiệp định TTP…

– Cơ hội: cơ hội nhiều hơn về kinh tế, rào cản thuế quan giảm, giao lưu văn hóa

– Thách thức: chênh lệch về tiềm năng kinh tế, cạnh tranh về thị trường, nguồn nhân lực, ảnh hưởng văn hóa

 

  1. “Bản sắc văn hóa dân tộc” –> có không? Nếu có, làm sao để giữ gìn?
Ủng hộ Phản đối
– Khái niệm dân tộc: phân chia theo nhân chủng học, ngôn ngữ, tôn giáo, nghi lễ, đường biên giới… Bản sắc dân tộc là cái đặc trưng, cái khác biệt của quốc gia này so với các quốc gia khác.

– Một khán giả khác: bản sắc dân tộc là phản ứng của một nhóm người khi đứng trước một hoàn cảnh nhất định (ví dụ: nhìn vào tiến trình và kết quả chuyển biến chữ Hán thành chữ Kanji của Nhật và chữ Nôm của Việt Nam –> Nhật: cá tính, thích hoàn thiện hoàn mỹ, có xu hướng cực đoan; Việt Nam: thích đơn giản, dễ chịu).

– Phản biện: Không có cái gì là “bản sắc dân tộc” cho một quốc gia. Người Mỹ có bản sắc dân tộc không?

– Câu hỏi: Văn hóa có thật là đang mai một, hay nó đang phát triển ở một hình thái khác?

–> Cần xét một nét văn hóa trên chiều dài lịch sử để biết có tốt hay không, để quyết định bảo tồn hay không.

 

 

PNT:

– Không có cái gọi là bản sắc dân tộc. Bản sắc là ảnh chụp tại một thời điểm.

VD: Bản sắc Việt Nam là đóng khố, nhuộm răng đen? Hay là những gì đang có trong Việt Nam ngày nay?

– Bản sắc có cố định được đâu mà giữ. Đó chỉ là cố tình giam giữ, chỉ là “tình tự dân tộc” để hoài cảm ngày xưa hoặc tạo đoàn kết.

 

Nhà báo Danh Đức (DĐ):

Phải cẩn thận trong khái niệm. Trong phần thảo luận này, ta không nói về “dân tộc” (ethnic) mà là “quốc gia dân tộc”[5] (nation-state), thiên về đường biên lãnh thổ, có chung ngôn ngữ, văn hóa và nhiều giá trị khác. Bởi có trường hợp “dân tộc còn nhưng quốc gia không còn”, ví dụ quốc gia dân tộc Champa tuy không còn nhưng dân tộc Champa vẫn còn và chung sống với chúng ta.

 

  1. Có hay không một nền văn minh phổ quát?

– Có. Văn minh phổ quát là lối hành xử chung hướng tới sự thịnh vượng chung nhưng vẫn đảm bảo sự khác biệt (không ảnh hưởng đến các bên khác).

– “Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân” (đừng làm những gì mình không muốn người khác làm lại cho mình)

 

  1. Toàn cầu hóa kinh tế có làm giảm sự xung đột giữa các nền văn minh?

– Có, nhưng ở một mức độ nhất định.

– Toàn cầu hóa kinh tế giúp tự do lưu thông, trao đổi văn hóa –> va chạm văn hóa –> tạo nên giao thoa hoặc xung đột.

è Toàn cầu hóa kinh tế là điều kiện cần, không phải điều kiện đủ để giải quyết xung đột.

 

NVT:

Định nghĩa khác về văn minh, văn hóa: chỉ là những quy ước

  • Văn minh: phương thức sản xuất và cách sinh hoạt của con người
  • Văn hóa: thứ nảy sinh khi người ta rơi vào những tình huống của sự khác biệt

– Toàn cầu hóa kinh tế thúc đẩy tiêu thụ –> lối sống, tư duy sở hữu –> Trái Đất bị hủy diệt hoặc con người sẽ tự giết nhau để tranh giành quyền lợi.

 

III/ Hỏi – đáp

IMG_20151226_164514

  1. Làm sao để những người thiểu số sống trong một nền văn hóa khác không bị xung đột về văn hóa?

– Phải học cách hòa hợp với văn hóa và thể chế chính trị của quốc gia, khu vực đó

– Hoặc để cho mọi việc diễn ra tự nhiên (mạnh được, yếu thua) hoặc can thiệp (không để xảy ra xung đột)

 

  1. Có cần một thiết chế nào để tách đạo và đời ra khỏi nhau?

:

– Lịch sử đã chứng minh việc tách đạo và đời ra đã giảm thiểu được xung đột.

  • Pháp: từ một xã hội thuần Kitô giáo, năm 1905, Pháp ra sắc lệnh tách nhà thờ ra khỏi nhà nước, không có đặc ân cho nhà thờ nữa (ví dụ ngưng trợ cấp các trường dòng) –> đạo và đời tách biệt.
  • Đã là một quốc gia thì cần có thiết chế pháp luật để tránh xung đột.

– Tuy nhiên hiện nay, các xung đột có động cơ tôn giáo xảy ra là do những người đó không quen hoặc không chấp nhận việc tách bạch này.

  • Gần đây, Malaysia Airlines kinh doanh dịch vụ theo Luật Hồi giáo (ví dụ: chỉ có thức ăn Halal[6] trên máy bay, không phục vụ rượu)
  • Người nhập cư Hồi giáo ở châu Âu yêu cầu áp dụng Luật Hồi giáo thay vì luật của con người tạo ra

 

è Xung đột cũng có nguyên nhân từ việc chấp nhận hay không giữa hai thiết chế đạo đời là một, và đạo riêng đời riêng.

 

PNT: Tách biệt đạo – đời không đảm bảo giải quyết được xung đột. Dù có tách thì trong nội bộ tôn giáo đó vẫn có xung đột với nhau.

 

Nguyễn Nghị:

– Trước mỗi sự kiện trong lịch sử và cuộc sống, cần phải tìm hiểu và thấy cho thật kỹ –> khỏi mù mờ bóp méo

 

IV/ KẾT LUẬN

– Sự xung đột, ngoài khác biệt và áp đặt văn hóa, thì còn có nguồn gốc từ việc con người không có chỗ đứng trong xã hội, không chấp nhận sự tách bạch giữa đạo và đời, các nhóm có quyền lực tranh giành miếng bánh to hơn về lợi ích kinh tế – chính trị, bóp méo và tuyên truyền để huy động đám đông phục vụ cho mục đích của mình

– Việc quy giản thế giới và con người sẽ làm thui chột quyền tự do lựa chọn và tự trị của con người, gia tăng định kiến và đẩy nhiều người ra bên lề xã hội – mầm mống cho xung đột trong tương lai.

– Cách nhìn nhận vấn đề, trình bày và tranh luận có văn hóa, có lý lẽ giúp chúng ta làm người trước khi làm thành viên của một nhóm nào đó.

[1] “The End of History and the Last Man”

[2] “The Clash of Civilizations?”

[3] “The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order”

[4] “Nền đạo đức Tin lành và tinh thần chủ nghĩa tư bản” (Max Weber)

[5] Quốc gia dân tộc: một quốc gia tồn tại để đại diện chủ quyền cho một dân tộc

[6] Thức ăn Halal: đồ ăn theo tiêu chuẩn lựa chọn và chế biến của Hồi giáo

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *