Leave a comment

[Review sách] “Nam Hoa Kinh”, Trang Tử

Review sách: “Nam Hoa Kinh”, Trang Tử.
— Bản dịch của Nhượng Tống, NXB Lao Động, 2010

“Bể Bắc có loài cá, tên nó là côn. Bề lớn của côn, không biết nó mấy nghìn dặm! Hoá mà làm loài chim, tên nó là bằng. Lưng của bằng, không biết nó mấy nghìn dặm!… Khi bằng dời sang bể Nam, nước sóng sánh ba nghìn dặm. Nó liệng theo gió lốc mà lên là chín muôn dặm. Đi cứ sáu tháng mới nghỉ.”

Bald Eagle (Hình ảnh minh hoạ thay cho chim bằng) :3

 


 1. Tóm lược 7 chương Nội Thiên

Sách của Trang được biên tập lại thường chia làm 3 phần:

  • Nội Thiên: phần chính, cốt yếu
  • Ngoại Thiên: phần phụ, bàn thêm, làm rõ thêm
  • Tạp Thiên: góp nhặt linh tinh, hoặc do người sau thêm thắt vào

Trong bài này tôi chỉ xin review 7 “chương” Nội Thiên:

  1. Tiêu dao du
  2. Tề vật luận
  3. Dưỡng sinh chủ
  4. Nhân gian thế
  5. Đức sung phù
  6. Đại tông sư
  7. Ứng đế vương

Phương thức review của tôi là: tôi sẽ trích dẫn, tóm tắt một hoặc hai mẩu chuyện, hình ảnh, cụm từ thể hiện tư tưởng, liên tưởng rõ nhất ở mỗi chương; đi kèm là lời bình và diễn ý theo góc nhìn của tôi nếu có. Phần review có thể không theo thứ tự.

Đại thể, theo tổng luận của Lâm Tây Trọng

  1. Tiêu dao du: cốt nói lòng người thường quen thành tựu nhỏ nhen nhưng lớn mới là quý.
  2. Tề vật luận: cốt nói lòng người thường quen câu nệ, chấp nhất, nhưng hư mới là hay
  3. Dưỡng sinh chủ: cốt nói lòng người thường miệt mài đối phó với vật ngoài, nhưng thuận mới là phải
  4. Nhân gian thế: là phép vào đời
  5. Đức sung phù: là phép ra đời
  6. Đại tông sư: là phép trong có thể làm thánh
  7. Ứng đế vương: là phép ngoài có thể làm vua

Đại thể là vậy, tuy vẫn còn trừu tượng, nhưng tôi cho là khá bao quát. Chi tiết tôi xin trình bày tiếp theo.

Tóm lược 7 chương Nội Thiên

3. Dưỡng sinh chủ: Nuôi sống là lẽ chủ

Cốt nói lòng người thường miệt mài đối phó với vật ngoài, nhưng thuận mới là phải

Tôi xin bắt đầu trước với thiên này. Câu chuyện chủ đạo là Bào Đinh mổ trâu. “Lấy cái không dày, vào chỗ có kẽ, tách gân lùa khớp”. “Nơi tay chạm, nơi vai tựa, nơi chân đạp, nơi gối tỳ, tiếng kêu lát chát; dao đưa soàn soạt; không tiếng nào không đúng cung bậc”. Nghề thật thần mà mình không mệt. Vì thế mười chín năm mà lưỡi dao như mới rèn xong! Tuy có chỗ vướng khó làm, cũng hơi động dao là mổ được xong.

Trong thiên này, điểm làm tôi chú ý và thấy rõ nghĩa nhất nằm ở câu: “Nghề thật thần mà mình không mệt.” Không mệt khó lắm. Nghề thần mà không mệt càng khó. Ôm việc ngoài không đáng mà không mệt lại càng khó. Chạy theo vật ngoài thì không thể không mệt. Miệt mài đối phó với vật ngoài thì không thể không mệt. Danh là việc ngoài. Đức cũng là việc ngoài. Phải trái đúng sai là việc ngoài.

Mệt ở đây là hiểu theo nghĩa đen. Dưỡng sinh chủ là phải biết thuận ở trong, và nuôi, và quí cái chủ – ở trong, để không mệt. Theo Trang được như vậy đã là quý. Từ bỏ cái quí ở mình, không biết, mà mải mê chạy theo cái hào nhoáng ở ngoài là đã tự mang cái khổ vây lấy mình.

2. Tề vật luận: San bằng lẽ (phải trái) của các sự vật

Cốt nói lòng người thường quen câu nệ, chấp nhất, nhưng hư mới là hay

Nếu nói đến thế giới quan, nhân sinh quan, thì đây có thể xem là đầu mối giường cột cho mọi tư tưởng của Trang. Trích lời giải của Lâm Tây Trọng: “Các lời nói cho rõ đạo, đều có phải, trái, ấy là vật luận.” Tề là san bằng. “Vật luận không bằng nhau, đều bắt đầu từ tấm lòng ai nấy đều tự vì mình. Thế nhưng có lòng thì có biết, có biết lại để làm hại lòng mình, mà rút lại không thêm, bớt gì cho số của đạo, chỉ thêm phân vân mà thôi. Cho nên muốn san bằng vật luận, tất phải khéo dùng cái biết của mình. Kẻ khéo dùng cái biết của mình, tức là kẻ dừng ở chỗ không biết.”

Có 2 hình ảnh, cụm từ Trang dùng để làm rõ tư tưởng của thiên này:

  • Một là, Trang nói về sáo đất, sáo người, sáo trời
  • Hai là, Trang nói về cái biết rất mực của người xưa

“Gió mát thì tiếng hoạ nhỏ… Gió táp thì tiếng hoạ to… Gió mạnh qua rồi thì các lỗ đều trống rỗng…”, ấy là sáo đất. Ống trúc là sáo người. Thế còn sáo trời? “Trí lớn nhàn nhàn! Trí nhỏ lan man! Lời lớn ầm ầm! Lời nhỏ lâm râm!” “Kìa gió thổi nên muôn tiếng không giống nhau. Nhưng mà khiến cho nó tự thôi đi hoặc tự nó gào lên, ấy là ai?” Người đời không biết ấy là ai, không biết nó từ đâu. Mỗi khi “mừng, giận, thương, vui, lo toan, than thở, sậm sột, ngông càn, cảnh vẻ” con người chỉ biết phản ứng theo nó, chạy theo nó. Con người đánh mất mình trong phải trái đúng sai, nhưng không biết nó từ đâu.

Về cái biết rất mực: “Người đời xưa, trí của họ đã tới được chỗ rất mực. Đến đâu là rất mực? Có người cho rằng bắt đầu chưa hề có vật gì, thế là rất mực rồi?… Thứ nữa cho là có vật rồi, nhưng bắt đầu chưa từng có đối phương. Thứ nữa cho là có đối phương, nhưng bắt đầu chưa từng có phải, trái. Phải, trái mà rõ rệt, ấy đạo sở dĩ hỏng vì thế. Đạo vì thế hỏng, ham mê vì thế gây nên.” Trang viết ra điều này cách đây hơn 2000 năm. 2000 năm sau, người đời nay vẫn ham mê lấy phải trái, đúng sai ra dạy nhau, lấy đạo đức ra để xa cách nhau, hoặc để huyễn hoặc bản thân mình. Với Trang, kẻ mạnh thì không cần đánh để thấy mạnh; người đẹp không cần khen mới thấy đẹp; chân lí nói ra là nghe được ngay. Lẽ phải nói ra mà còn cần tranh biện thiệt hơn thì tốt nhất là không nên nói. Kẻ biết rất mực thì cần biết dừng ở chỗ không biết.

1. Tiêu dao du: rong chơi với trời đất

Cốt nói lòng người thường quen thành tựu nhỏ nhen nhưng lớn mới là quý.

Thiên này có 2 phần nổi bật là hình ảnh chim bằng, và câu chuyện Vua Nghiêu đem ngôi nhường Hứa Do.

“Bể Bắc có loài cá, tên nó là côn. Bề lớn của côn, không biết nó mấy nghìn dặm! Hoá mà làm loài chim, tên nó là bằng. Lưng của bằng, không biết nó mấy nghìn dặm!… Khi bằng dời sang bể Nam, nước sóng sánh ba nghìn dặm. Nó liệng theo gió lốc mà lên là chín muôn dặm. Đi cứ sáu tháng mới nghỉ.”

“Con ve cùng con cưu mới ra ràng cười nó rằng: “Ta vùng dậy mà bay, dục vào đám du phường, hoặc khi không tới thì nhào xuống đất mà thôi! Có cần phải vượt chín muôn dặm mà sang Nam làm gì?”… Kẻ ra ngoài đồng, miễu, ăn ba bữa trở về, bụng còn phinh phính. Kẻ đi trăm dặm, đêm phải giã gạo… Kẻ đi nghìn dặm, tích lương ba tháng.”

Trang cho ở đời thì phải lớn như cá côn, chim bằng. Nhưng thế nào là lớn? Có phải “làm lớn” mới là lớn?

Chuyện Vua Nghiêu nhường ngôi hứa do:

– “Mặt trời, mặt trăng mọc rồi, mà đóm lửa không tắt… Kể về ánh sáng, thế cũng chẳng khó sao? Mưa mùa xuống rồi, mà còn tưới, tát… Kể về sức thấm, thế chẳng cũng nhọc sao? Nhà thầy (Hứa Do) đứng đó mà đời trị. Vậy mà tôi còn ngồi đó… Tôi tự nhìn mình áy náy, xin trả lại thiên hạ.”

Hứa Do nói:

– “Nhà ngươi trị thiên hạ, thiên hạ nay đã trị rồi… Mà ta còn thay ngươi, ta định vì danh sao? Danh là khách của thực, ta định làm khách sao? Quanh quách làm tổ ở rừng sâu, chẳng qua một cành. Chuột nhắt uống sông, chẳng qua đầy bụng… Nhà bếp dù chẳng coi bếp, thầy cúng không có bỏ mâm chén mà thay nó đâu?” “Ta không dùng đến thiên hạ làm gì cả.”

4 thiên còn lại:

  • Nhân gian thế
  • Đức sung phù
  • Đại tông sư
  • Ứng đế vương

Tôi định đưa toàn bộ tóm tắt vào đây cho trọn vẹn, nhưng vì bài khá dài, mạch viết lại bị ngắt quãng, nên các bạn chịu khó đọc thêm trong sách.

 


2. Tổng kết

Chúng ta từ lúc sinh ra đã không khỏi băn khoăn về thời cuộc và sự tồn tại. Ta là ai, tại sao ta làm việc này, thế này, rốt cuộc là gì?… Những câu hỏi này đã được hỏi bởi Trang và người xưa từ rất lâu. Mỗi người tự cho mình một vài nhận định, có người tán thành đi theo, có người không thích, phản pháo, tới nay lịch sử vẫn vậy, xô bồ và hỗn loạn. Học thuyết nhiều đọc không hết mà đời người thì có hạn.

Có thể tóm tắt tư tưởng của Trang qua ví dụ vui sau: Brexit, Anh rút khỏi EU, các vị có ý kiến gì?

  • Khổng Tử: Anh làm như vậy là ích kỉ, là đi ngược lại sự tiến bộ, là không đạo đức. Tôi rất lấy làm tiếc về việc này.
  • Lão Tử: Vô vi, vô vi, hehe, Anh làm răng cũng được, chẳng can gì đến ta, mời cậu đi cho.
  • Trang Tử: Anh đi hay ở, đó là lựa chọn của họ. Tớ không biết rõ, không có ý kiến. Tớ còn đang bận chơi game cậu không thấy sao?

Just fun! :)

Hoàng Đặng,
29/05/2016

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *