Leave a comment

Khoa học xã hội có trung dung giữa các giá trị?

 

Quan niệm rằng khoa học chỉ quan tâm đến “sự việc” (fact) chứ không phải là các “giá trị” (value) được chấp nhận rộng rãi bởi các nhà khoa học. Khoa học thì, hoặc ít nhất là nên khách quan trong khi “giá trị” thì không hoặc không thể khách quan. Bài viết này xem xét lý tưởng về một nền khoa học xã hội trung dung giữa các giá trị, và cố gắng trả lời xem là liệu chúng ta có thể có được thứ khoa học xã hội trung dung giữa các giá trị hay không?

 

Bản chất của khoa học xã hội

Khoa học xã hội là những ngành khoa học nghiên cứu về con người, hoặc một tập hợp những con người, như là các nhóm, tổ chức, xã hội hoặc nền kinh tế, và những hành vi cá nhân hay tập thể của họ (Anol Bhattacherjee, 2012). Thông qua những nghiên cứu này, khoa học xã hội nhắm đến việc tìm hiểu và giải thích những hiện tượng xã hội. Khoa học xã hội sử dụng các khái niệm (concept) như một cách để tổng hợp một tập hợp các hành vi hoặc đặc điểm cụ thể, từ đó nghiên cứu hiện tượng xã hội mà nhà khoa học quan tâm.

 

Các khái niệm trong khoa học xã hội thường có một mức độ trừu tượng cao. Trong khi các khái niệm như “khoảng cách” hoặc “trọng lượng” có thể được đo lường một cách khách quan và chính xác, các khái niệm khác như “tôn giáo” thì trừu tượng hơn. Làm thế nào để chúng ta giải thích “tôn giáo” như một hiện tượng xã hội? Liệu tôn giáo có thể được giải thích bởi chuyển động vật lý của một người làm dấu chữ thập với tay phải của mình hoặc chuyển động của người đó đến nhà thờ vào cuối tuần? Chuyển động vật lý có thể có mặt trong các hiện tượng xã hội, nhưng bản thân chuyển động vật lý không thể được sử dụng để giải thích các hiện tượng xã hội.

 

Theo N. Malla (1994), điều cấu thành để làm nên một hiện tượng xã hội là ý nghĩa mà chúng ta gán cho chúng. Lấy đi những ý nghĩa thì cũng không có hiện tượng xã hội. Để hiểu được hiện tượng xã hội của một người đi đến nhà thờ, người ta phải hiểu được thể chế tôn giáo. Vì vậy, hiện tượng xã hội hóa ra lại mang tính chuẩn tắc (normative) trong chính bản chất của nó bởi quy chuẩn (norm) là bản chất của mọi thể chế.

 

Tóm lại, hiện tượng xã hội hàm chứa các giá trị trong bản chất của chính mình. Vậy câu hỏi được đặt ra ở đây là khoa học xã hội, khoa học nghiên cứu về hiện tượng xã hội có thể trung dung giữa các giá trị được không?

 

 

 

 

Bằng cách nào giá trị “đi vào” nghiên cứu của khoa học xã hội?

 

Theo Weber 1917 [1988], có bốn giai đoạn mà tại đó các giá trị có thể  ảnh hưởng đến nghiên cứu khoa học xã hội. Đó là: (i) giai đoạn lựa chọn đề tài nghiên cứu khoa học; (ii) giai đoạn thu thập dữ liệu hoặc bằng chứng để trả lời các câu hỏi nghiên cứu; (iii) giai đoạn dùng một giả thuyết hay lý thuyết khoa học như một câu trả lời thỏa đáng cho vấn đề cần nghiên cứu; (iv) việc ứng dụng các kết quả nghiên cứu. Giai đoạn (iv) sẽ không được bàn luận trong bài viết này bởi tôi cho rằng việc ứng dụng kết quả nghiên cứu khoa học phụ thuộc rất nhiều vào giá trị cá nhân của người sử dụng kết quả nghiên cứu, điều mà các nhà nghiên cứu có ít hoặc không có quyền kiểm soát. Giai đoạn (i), (ii) và (iii) sẽ được thảo luận theo thứ tự dưới đây.

 

 (i) Giá trị ảnh hưởng đến khoa học xã hội khi nhà khoa học chọn đề tài nghiên cứu. Những lựa chọn này thường phản ánh lịch sử xã hội (Kagan, 2009). Không phải ngẫu nhiên mà các nghiên cứu về định kiến phát triển mạnh trong những năm 1940 khi chủ nghĩa phát xít nổ ra ở châu Âu; những nghiên cứu về sự hòa hợp là phổ biến vào những năm 1950, thời kỳ mà người ta không dung nạp các quan điểm khác nhau; rằng những năm 1960 chứng kiến một sự gia tăng mối quan tâm đối với chủ đề bạo lực, thời gian mà các cuộc bạo động và tỷ lệ tội phạm gia tăng; rằng phong trào nữ quyền của những năm 1970 đã kích thích một làn sóng nghiên cứu về giới và phân biệt giới tính; rằng những năm 1980 mang đến một sự hồi sinh về khía cạnh tâm lý của các cuộc chạy đua vũ trang; và rằng những năm 1990 và những năm đầu thế kỷ 20 được đánh dấu bởi sự quan tâm cao độ trong cách mọi người phản ứng với sự đa dạng về văn hóa, chủng tộc, và khuynh hướng tình dục (Myers, D. G., 2012). Có thể thấy rằng, tình hình xã hội ảnh hưởng đến quyết định lựa chọn đề tài nghiên cứu của nhà khoa học.

 

(ii) Giá trị ảnh hưởng đến quyết định lựa chọn phương pháp thu thập dữ liệu hoặc chứng cứ để trả lời cho câu hỏi nghiên cứu của nhà khoa học

Trong khoa học xã hội tồn tại những quy tắc để thu thập dữ liệu, hoặc các quy tắc suy luận để trả lời cho câu hỏi nghiên cứu. Tuy nhiên, một số bằng chứng được cho là tốt hơn so với các bằng chứng khác; một số cách suy luận được cho là sẽ cho ra những kết luận có sức thuyết phục hơn là những cách suy luận khác. Sự khác biệt nằm ở phương pháp – cụ thể là các quy luật, nguyên tắc và các thực hành hướng dẫn việc thu thập dữ liệu, bằng chứng và kết luận rút ra từ đó. Cố ý hay vô tình, các giá trị ảnh hưởng đến quyết định của các nhà khoa học xã hội khi họ chọn phương pháp này để thu thập dữ liệu và bỏ qua các phương pháp khác.

Ví dụ, quyết định của nhà nghiên cứu về việc sẽ sắp xếp phỏng vấn với người dân trong một khu phố để hỏi về quan điểm của họ đối với một số vấn đề xã hội cho thấy quan điểm của nhà nghiên cứu về thực tế, đó là thực tế tương đối ổn định và không thay đổi. Tương tự như vậy, khi nhà nghiên cứu quyết định quan sát trực tiếp các sự kiện, nhà nghiên cứu giả định rằng thực tế chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi hành động của tất cả những người tham gia, bao gồm cả bản thân mình (Bruce L. Berge, 1989).

 

(iii) Giá trị ảnh hưởng khi nhà nghiên cứu chấp nhận một giả thuyết hay một lý thuyết như một câu trả lời thỏa đáng cho vấn đề cần nghiên cứu

Nhà tâm lý học Abraham Maslow được biết đến với tháp nhu cầu Maslow và mô tả của ông về những con người “tự hiện thực hóa”, những người đã có thể thỏa mãn những nhu cầu ở các tầng tháp dưới như thức ăn, nước uống, an toàn, tình cảm, tiếp tục bước lên nấc trên cùng của thang là phát huy tiềm năng ẩn trong con người của họ. Trong nhiều cá nhân, ông đã chọn Thomas Jefferson, Abraham Lincoln, và Eleanor Roosevelt để làm ví dụ về những người “tự hiện thực hóa”.  Maslow, với các giá trị riêng của mình, đã lựa chọn hình mẫu của những người “tự hiện thực hóa”. Kết quả là, mô tả của ông về những người “tự hiện thực hóa” sẽ là những con người quyết đoán, tự trị, thần bí và mô tả này phản ánh giá trị cá nhân của Maslow. Nếu ông lấy một ai đó khác làm ví dụ, như là Napoleon, Alexander Đại đế, hay John D. Rockefeller, thì mô tả về con người “tự hiện thực hóa” có lẽ sẽ khác đi rất nhiều (Smith, 1978 được trích dẫn trong Myers, D. G., 2012). Khi các nhà khoa học xã hội chấp nhận lý thuyết về tháp nhu cầu của Maslow và áp dụng nó để giải thích một hiện tượng xã hội trong nghiên cứu của họ, họ đã, thường là trong vô thức, chấp nhận lý tưởng của Maslow về việc làm thế nào để sống một cuộc sống tốt đẹp.

 

Kết luận

Từ những thảo luận bên trên, có thể kết luận được rằng không thể tồn tại một khoa học xã hội trung dung giữa các giá trị bởi không một nhà khoa học xã hội nào có thể làm việc trong một môi trường phi giá trị, khi họ chọn đề tài nghiên cứu, khi họ thu thập bằng chứng cho nghiên cứu cũng như khi họ chấp nhận một lý thuyết khoa học để trả lời cho câu hỏi nghiên cứu của mình.

Từ đây, một câu hỏi mới lại phát sinh: chúng ta có nên từ chối khoa học xã hội vì nó tồn tại những góc nhìn chủ quan? Không hẳn là như vậy. Việc nhận thức được rằng các nghiên cứu trong khoa học xã hội không thể trung dung giữa các giá trị chính là lý do chúng ta cần đến nhiều nhà nghiên cứu với những định kiến khác nhau. Ý thức được về định kiến của bản thân và liên tục kiểm tra định kiến và niềm tin của chúng ta so với thực tại, chúng ta đến gần hơn với thực tế khách quan.

 

Lê Khánh Hiền Trang

 

References

Anol Bhattacherjee, 2012. Social Science Research: Principles, Methods and Practices

Myers, D. G., 2012. Social psychology (11th ed.). New York: McGraw-Hill

  1. Malla, 1994. Value Neutrality of Social Science. Indian Philosophical Quarterly, Vol. XXI, No.4

Reiss, Julian and Sprenger, Jan, “Scientific Objectivity”, The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2014 Edition), Edward N. Zalta (ed.), URL = <http://plato.stanford.edu/archives/fall2014/entries/scientific-objectivity/>.

Bruce L. Berge, 1989. Qualitative Research Methods for the Social Science.

 

 

 

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *