Leave a comment

Hội Tam Điểm Việt Nam: Những ngày đầu lập hội – Chuyện chưa kể

Diễn giả: tiến sĩ Trần Thu Dung

Hội Tam Điểm Việt Nam đóng góp vai trò quan trọng trong con đường giải phóng dân tộc của một số trí thức thời Pháp thuộc. Điểm xuất phát của Hội Tam Điểm thực chất là “một tổ chức cơ bản từ thiện, triết học tiến bộ, có mục đích tìm kiếm sự thật và nghiên cứu đạo đức thế giới, khoa học, nghệ thuật và sự tồn tại của từ thiện”i. Trong bối cảnh Việt Nam bị Thực dân Pháp xâm lược, Hội Tam Điểm thành lập chi nhánh tại Việt Nam là nơi sinh hoạt của các thành viên vốn giữ những chức vụ quan trọng ở Đông Dương.

Như vậy, cho dù tôn chỉ của hội là “Tự do, bình đẳng, tình huynh đệ” không phải là lý do mà các thành viên là người Pháp sẵn sàng từ bỏ quyền lợi và công vụ để đấu tranh cho dân tộc bị đô hộ. Nói cách khác, Hội Tam Điểm là một sự phản kháng ngầm đến sự xâm lược của thực dân Pháp từ chính người Pháp, bởi lẽ nếu không có sự cởi mở của họ, các thành viên An Nam không thể nào gia nhập Hội.

Hội Tam Điểm dưới góc nhìn của biểu tượng học

Trong cuốn sách Từ điển biểu tượng, nhà nghiên cứu Liungman có viết: “Những gì được gọi là biểu tượng (symbol) khi nó được một nhóm người đồng ý rằng nó có nhiều hơn một ý nghĩa là đại diện cho chính bản thân nó”. Nếu hiểu theo nghĩa này thì các biểu tượng luôn có nhiều hơn một nghĩa; nó cũng là một hệ thống ngôn ngữ, dùng để kết nối những con người qua những mặc định khác nhau.
Nếu chúng ta nghĩ rằng việc tìm hiểu ý nghĩa của một biểu tượng có thể gián tiếp giúp chúng ta dễ dàng khám phá được những nét đặc trưng văn hóa, những mật mã ngầm thì nghĩa là chúng ta đang lầm. Nhà ngôn ngữ học Saussure đã có ý nói rằng thứ ngôn ngữ học mà ông nghiên cứu không phải là lời nói hàng ngày mà chính là cấu trúc ngữ pháp. Tương tự như vậy, việc nghiên cứu các biểu tượng chỉ nên dựa trên cấu trúc của hệ thống các biểu tượng chứ không phải ý nghĩa của nó trong thực hành đời sống.
Có thể nêu ra một ví dụ cụ thể với trường hợp biểu tượng của Hội Tam Điểm (Freemasonry). Đây là một hội kín được chính thức thành lập vào thế kỉ 17. Theo truyền thuyết thì khởi nguyên của hội đã bắt đầu vào những năm 900 trước công nguyên với những thành viên ban đầu là những người thợ xây sống trong thời đại vua Solomon. Họ là những người thông thái nhất ở thời đại này với vốn kiến thức phong phú về toán học và nghệ thuật để xây dựng các công trình lăng tẩm cho vua chúa. Biểu tượng của Hội Tam Điểm là một logo có hình compa, thước ê-ke và chữ G ở giữa. Thước ê-ke và compa tượng trưng cho dụng cụ của người thợ xây còn chữ G mang ý nghĩa là God (thượng đế) hoặc Gesometrie (hình học) hay cũng có thể hiểu là Gnose (sự hiểu biết). Logo này cũng có thể được rút gọn thành một ngôi sao 6 cánh, gọi là ngôi sao David.
Đó là những cách hiểu đơn giản nhất về biểu tượng của Hội Tam Điểm. Ngoài ra, còn có cách diễn giải khác, trong đó logo của Hội Tam Điểm biểu trưng cho sự hòa hợp âm-dương, là hình ảnh rút gọn của một hình chóp, biểu trưng cho sự vững chắc của tri thức đứng trên nền móng của một cái kiềng ba chân. Chữ G ở giữa logo được hình tượng hóa thành con mắt, có khả năng soi rọi khắp mọi nơi, tìm ra chân lí.
Những cách diễn giải ở trên đã được tiến sĩ Trần Thu Dung ghi chép lại trong cuốn sách “Hội Tam Điểm với những đóng góp của các thành viên Việt Nam đầu tiên trong công cuộc giải phóng thuộc địa và bảo tồn văn hóa ngôn ngữ dân tộc”. Các ý nghĩa này được những người của Hội Tam Điểm hiện nay truyền lại. Vậy đây có phải là ý nghĩa thật sự của chúng hay không? Nếu đúng là như vậy thì có rất nhiều dấu ấn của Hội Tam Điểm trên khắp thế giới, từ các công trình kỳ vĩ thời cổ xưa cho đến các công trình nhà ở hiện nay và các Thánh thất của đạo Cao Đài ở Việt Nam. Điều này làm cho không ít người nghi ngờ về sự phổ quát các biểu tượng của Hội Tam Điểm trên khắp thế giới, trong khi những bí mật về hội này còn chưa được sáng rõ; nó cũng dẫn đến việc “Tam Điểm hóa” các hệ thống ký hiệu khác.
Nhà nghiên cứu ngôn ngữ Alfred Gell cho rằng mỗi một hệ thống biểu tượng đều có hai mặt: kỹ thuật và ma thuật. Kỹ thuật ở đây là phần chế tác, tạo hình và thiết lập các hệ thống biểu tượng. Ma thuật được phái sinh từ kỹ thuật, tạo ra sự mê hoặc đối với người nghiên cứu bằng những câu chuyện huyền bí và ý nghĩa siêu hình. Theo Gell, khi chúng ta rơi vào vòng xoáy của “ma thuật” biểu tượng, chúng ta chỉ nghiên cứu được những ý nghĩa mà người khác gán cho nó, bởi vì các bản chất của các biểu tượng là gợi lên cảm xúc mạnh mẽ cho người xem bằng sự quyến rũ của màu sắc và hình khối.
Thế nhưng, thuyết cấu trúc luận của Gell có nguy cơ giết chết sự đa dạng của văn hóa, của những ý nghĩa được diễn giải khác đi nhưng được thời gian và con người bảo chứng cho sự hợp lí và biến nó thành ý nghĩa thật sự. Gell đẩy mọi thứ về đường nét, hình khối, về một hệ thống toán học duy nhất, trong khi các biểu tượng có ý nghĩa nhận dạng trong đời sống hơn là một bài tập về nhà của môn toán. Mặc dù vậy, Gell đã nhắc nhở chúng ta về sự cẩn trọng trong cách diễn giải các biểu tượng, nhất là các biểu tượng gây tranh cãi.
Cũng vì sự vắng bóng của các tranh cãi về biểu tượng của Hội Tam Điểm ở Việt Nam, câu lạc bộ học thuật Lan Tỏa sẽ cùng với tiến sĩ Trần Thu Dung có một buổi trò chuyện về chủ đề “Hội Tam Điểm Việt Nam: Những ngày đầu lập hội – chuyện chưa kể” diễn ra tại Pathway Vietnam (1/5 Lương Định Của, P. Bình Khánh, Q.2, Tp. HCM) lúc 8 giờ 30, chủ nhật, ngày 27/11/2016. Nếu biểu tượng của Hội Tam Điểm có một vòng xoáy “ma thuật” đầy cuốn hút thì chúng ta sẽ đi vào và đi ra lại để chiêm ngưỡng chúng một lần nữa.
Thụy
Tài liệu tham khảo:
1. Đinh Hồng Hải, Nghiên cứu biểu tượng – một số hướng tiếp cận lý thuyết, NXB Thế Giới, 2014.
2. Trần Thu Dung, Hội Tam Điểm với những đóng góp của các thành viên Việt Nam đầu tiên trong công cuộc giải phóng thuộc địa và bảo tồn văn hóa ngôn ngữ dân tộc, NXB Sáng Illuminati, 2013.

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *