Leave a comment

Giao thoa văn hóa | câu chuyện Pháp-Việt

Ảnh bìa chương trình

Diễn giả: TS. Trần Thu Dung, tiến sĩ văn sử Pháp, Đại học Tổng Hợp Paris VII, nhà nghiên cứu văn hóa, nhà thơ.

Ngôn ngữ, cũ thể ở đây có tiếng Việt, thể hiện sự cọ xát của văn hóa Việt Nam, ngày xưa chúng ta sáng tạo chữ Nôm nhưng rất khó học vì phải biết tiếng Hán mới học được chữ đó. Nhưng sau này người Pháp đổi thành chữ quốc ngữ thì dễ học hơn, đó là một biểu hiện của việc cọ xát văn hóa thành công. Ngay cả tiếng Trung Quốc thì cũng phải chuyển qua pinyin để cho người nước ngoài học dễ hơn. Thành công ở đây của việc chuyển qua chữ quốc ngữ là việc có nhiều người biết đọc chữ hơn và dễ tiếp cận văn hóa hơn.

Tại sao ngôn ngữ Việt Nam chỉ nói Hán- Việt chứ không phải Pháp-Việt? Vì tiếng Pháp là đa âm, không phải các cụ ai ngày xưa ai cũng có cơ hội tiếp xúc được, nhưng phải làm việc cho Pháp, nay nghe chữ “đề-ma-ghê” nghe dài quá, ý là nổ xe đi, thì nói là “đề xe đi” cho gọn, đó là Việt hóa rồi đấy thôi. Hay là chữ “essence” tức là xăng, nay nói mỗi chữ “xăng” thôi, bánh “bisque” thì người miền Bắc gọi là “bánh bích quy” hay người miền Nam gọi là “bánh quy” rồi. Rất nhiều từ đã biến hóa và chuyển thành tiếng Việt, nên có một số nhà ngôn ngữ ghi chép lại nguồn gốc của từ ngữ đó nằm ở đâu, nhiều khi có hơn 3 nguồn gốc cho một từ.

Ví dụ là cái bánh mì Baguette tiền thân rất to và tròn, làm rất tốn công, thế nhưng khi Pháp ban bố luật lao động cấm thức đêm thức hôm làm việc thì người Pháp học từ bánh mì Thụy Sĩ nhỏ gọn để thay đổi. Loại bánh này cũng chỉ có khởi nguồn từ đầu thế kỉ 20. Tổng thống Pháp ông Macron đề nghị đưa bánh mì và bữa ăn Pháp vào di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO công nhận. Thế giờ hỏi văn hóa là gì thì đặt vấn đề có thể sử dụng câu của ông Macron khi ông đấu tranh với bà Marine Le Pen, phe bảo thủ muốn bài xích văn hóa “bên ngoài”, bảo vệ văn hóa thuần Pháp, thì ông Macron mới phản đối rằng, không có “văn hóa Pháp” mà chỉ có một thứ “văn hóa đa dạng trên nước Pháp”, đó là tôn trọng đa dạng văn hóa. Cả với văn hóa các nước thuộc địa Pháp, phải tôn trọng và bảo tồn ngay cả khi nó đã trở thành một phần của nước Pháp theo các sự kiện lịch sử.

Trong va chạm văn hóa có 3 khuynh hướng: tiếp nhận, bài xích hoặc tự biến mất. Ví như tục nhuộm răng đen tự nhiên biến mất vì khái niệm về cái đẹp đã bị thay đổi. Hay có mấy ai giờ đi ăn trầu? Khi văn hóa không hòa hợp với cuộc sống thì tự nhiên nó biến mất, còn tôn trọng nó thì trong lịch sử nhớ chép lại. Câu hỏi rằng hòa tan tốt hay xấu thì rất nhiều vấn đề phải đặt ra. Không thể nói đó là xấu, rất khó nói. Nhưng nếu hòa tan văn hóa để tạo ra một cái mới cũng đáng khuyến khích, ví như nhạc Rap, ngày xưa là nhạc đường phố, nay lại rất nhiều người biết. Nhạc Rap có tiết tấu đơn giản, nhảy múa, thay lời qua lại.

Theo cô Dung, ở Việt Nam là sướng nhất thế giới, vì du nhập văn hóa rất nhiều. Cái ta cũng có mà cái tây cũng có, Noel (một văn hóa “tây”) cũng có, mà tổ chức rất linh đình trong khi ở Pháp làm gì có chuyện tổ chức cho tết ta (cho kiều bào), chỉ có người Việt tổ chức với nhau, trong khi người Việt có lễ tình nhân, bao nhiêu thứ lễ, thế là sướng. Đó chính là du nhập văn hóa. Còn văn hóa có tồn tại do sự chọn lọc hay không là do rất nhiều yếu tố quyết định. Bây giờ chúng ta tự do hơn, nhưng ngày trước Pháp áp đặt đến thì phải xóa bỏ văn hóa “Tàu”, xóa bỏ hoàn toàn kiểu thi cử Trung Quốc (viết tên vua hay vợ vua sai một chữ cũng trượt) để theo luật mới tự do hơn thì sai hay đúng? Xóa bỏ ở đây lại là tiến bộ. Chúng ta không còn phải quỳ trước mặt vua, đập đầu xuống đất. Bây giờ đơn giản hơn rất nhiều, khi phương Tây đến thì chúng ta đơn giản là cũng tiến bộ hơn rất nhiều. Phụ nữ được đến trường, được thi cử như Marie Curie là người phụ nữ đầu tiên trên giảng đường đại học ở châu Âu. Mà phải thừa nhận rằng chồng bà rất giỏi vì dám thừa nhận, các ông chồng thời đó là giấu nhẹm đi để chứng tỏ là công trình của mình để lấy giải Nobel. Sau này khi ông mất thì bà còn nhận được Nobel thứ hai, khẳng định tài năng của bà là không dựa vào chồng.

Như tượng nữ thần tự do, tại sao không để người đàn ông giơ đuốc mà lại phụ nữ giải phóng hết, vì người phụ nữ bất kì thời xưa nào cũng chịu nhiều thiệt thòi, nay phải đòi tự do. Cô ngày xưa ra nước ngoài học thì bị hỏi học làm gì, thì cô bảo tôi học về sự bình đẳng, từ trẻ con đến người lớn. Người lớn hay bắt trẻ cảm ơn khi cho quà, nhưng người mẹ ít khi cảm ơn khi con làm một điều gì cho mình. Nhưng ở nơi cô sống, bọn trẻ được giáo dục ai đưa thì cũng cảm ơn, ai hỏi gì thì cũng phải xin phép, không có chuyện bố đưa cho con là bình thường, con đưa cho bố là nghĩa vụ. Một người chồng Việt lấy vợ Tây, bố chồng rảnh tay nhưng không xách đồ cho 2 vợ chồng thì bị cô người Tây hỏi, ông bố người Việt nghe xong thì buồn. Nhưng đó là sự bình đẳng của những người còn khỏe mạnh thì nên phụ giúp con cái một tay.

Hay vùng Quebec của Canada nói tiếng Pháp bị người Pháp giễu là nghe rất quê như đi từ một bộ lạc nào từ thế kỉ 17, nhưng họ tự hào vì đã tạo ra một nét văn hóa, họ xây dựng được và để lại nhiều công trình. Hay ngày xưa Pháp đến Việt Nam thì có phát triển ra khu nông thôn hay không, hay chỉ phát triển trong đô thị thì người Pháp rất tôn trọng văn hóa Việt, họ khuyến khích bằng tiền mặt để thúc đẩy những người trí thức có thể đến Việt Nam, từ hội họa họ khám phá ra sơn mài Việt Nam mà chúng ta không khai phá hết, đem về Pháp làm cánh máy bay (ngày nay thì đã tìm ra vật liệu khác tốt hơn nhưng không phủ nhận là sơn mài Việt đầu thế kỉ 20 rất tốt). Tại sao chúng ta không nghiên cứu kĩ mà để cho người Pháp nghiên cứu sâu hơn, họ thấy sơn mài lấy từ một loại cây ở Phú Thọ tốt hơn nhưng rất độc, nên khi về Pháp thì họ cũng thuê những người thợ Việt Nam làm những việc liên quan đến sơn mài. 1915-1920 Pháp đưa rất nhiều người Việt sang Pháp khai thác nhân công rẻ tiền. Nó thành công về sơn mài rất nhiều. Đó là văn hóa Việt Nam tác động đến văn hóa Pháp. Pháp cử những phụ nữ Pháp năm 1908 đến Việt Nam dạy hội họa, có bằng khen của một nước thuộc địa tặng năm 1911.

Quốc ca Việt Nam có nhiều câu rất giống với Quốc ca Pháp, thơ ngày đầu của Xuân Diệu, Tố Hữu rất hay, cái hồn thơ có sẵn trong người nhưng dịch thơ rất sáng tạo, ví như “yêu là chết trong lòng một chút” nhưng ngày xưa đâu có nói chữ yêu như thế, ngày xưa khép nép thì làm gì có yêu mà chết được. Ngày xưa Việt Nam làm gì có tiểu thuyết, Pháp đưa đến và cho tự do phát triển, cụ thể là sao chép dịch. Hồ Biểu Chánh dịch Victor Hugo “Những người khốn khổ” thì đưa bối cảnh Việt nào, nay không ăn cắp bánh mì thì ăn cắp cái khác. Từ từ như thế thì biến tấu thành văn học Việt Nam nay. Nhiều người đưa quan điểm sao Quốc ca Việt Nam độc ác “cờ in máu chiến thắng” nhưng thật ra Quốc ca Pháp cũng y chang.

Trong lịch sử phải có giai đoạn tha thứ và biết tha thứ, sống chân thành. Nước Pháp chủ trương chép đúng sử, dù xấu dù tốt. Khi 36 phố phường Hà Nội, Pháp đến thì cũng không phá đi, mà xây ra ngoài, đó là tôn trọng và giữ gìn văn hóa. Khi nhận được câu hỏi là có một dinh Thượng Thơ chuẩn bị phá thì cũng không nên, đó là tôn trọng chiến thắng của chúng ta khi chúng ta chiến thắng thực dân, để lại một di tích, Pháp giỏi như thế nhưng Pháp cũng thua chúng ta. Tại sao chúng ta không xây dựng ở những nơi đàng hoàng hơn, còn nhiều chỗ khác, trên Hà Nội còn khu Ba Vì đất trống. Pháp muốn di dời khu Paris thì cho mở rộng thành một khu Paris mới rất đẹp. Đừng sợ làm cái cũ, nó làm rồi chúng ta không được làm. Chúng ta có thể xây dựng cái mới, cùng song đồng, đa dạng mà đẹp, chúng ta phải tự thẩm định cái đẹp xấu và chịu sự đánh giá của công chúng.

Ngày xưa cắt tóc ngắn là bị nói, vì ngày xưa phải để dài rồi búi lên. Hay như mặc váy, ngày xưa vua Tự Đức cấm mặc “quần không đáy” khiến dân chúng hãi hùng. Hãy để cho cùng đa dạng tồn tại và để cho quần chúng tự thẩm định, khi trao đổi văn hóa thì không nên xát mạt ai, mình làm cái khác đẹp hơn để quần chúng tự thẩm định. Đã là trao đổi văn hóa thì không xát mạt. Khi trao đổi với khản giả thì cũng phải tôn trọng vì chắc chắn họ còn nghiên cứu sâu hơn ngành mình nói.

Về vụ giáo viên chửi học sinh như lợn thì cô ấy tự bài xích bản thân, không bằng cấp, tự đào thải. Quần chúng sẽ nhận ra tự đào thải. Như cây lúa Việt Nam mình còn nhiều tự ti, nhưng người Pháp từng đưa 20,000 người Việt sang Pháp cứu nguy lương thực trong thế chiến, người Việt trồng lúa có kinh nghiệm lấn biển, biến vùng Camargue (Pháp) hoang vu thành vựa lúa nước Pháp ngày nay. Bản thân Việt Nam là vựa lúa nhưng chưa lấy được một cái bảo tàng nhưng người Pháp đã có bảo tàng lúa. Nhưng buồn là Pháp không nói người Việt từng tham gia và khai khẩn đất để rồi sau này có nhà báo đến khai thác vấn đề đòi tiền hưu cho con cháu người nông dân Việt Nam còn cô Dung khai thác vấn đề ảnh hưởng văn hóa Việt lên nông nghiệp Pháp.

Bên này là Tây, bên này là ta, mà ta cứ bắt chức y chang họ thì họ đến du lịch ta để làm gì? Chúng ta tìm cái đặc sắc của mình hoặc làm tốt hơn để giới thiệu, chứ không phải chê bài thì lại tự mình hạ thấp mình. Cô đi Trường Sa về thấy đảo xây chùa là rất tốt, nó khẳng định tâm linh của người Việt. Nhưng có người đến chùa không bỏ tiền vào hòm công đức mà dúi tay vào cho sư, khổ nỗi ở trên đào thì lấy gì mà tiêu xài. Tự do bình đẳng cũng có giới hạn, phải có phép tắc trong ứng xử. Ở Pháp rất tự do nhưng có phép tắc ứng xử rất bài bản.

Giữ gìn văn hóa thế nào? Không phải cứ mặc áo dài đã là bảo vệ văn hóa, nhưng hãy là nhiều điều đẹp để văn hóa tiếp tục dòng chảy phát triển của mình. Cầm đôi đũa có gì phải là giữ gìn văn hóa không? Mà theo cô thì phải làm cái gì mạnh mẽ hơn, tỏa lan hơn mới là giữ gìn văn hóa. Cái này khó đấy! Vì họ chép sử rất giỏi và kĩ. Cài này ở Việt Nam rất khó vì công tác chép sử gặp nhiều khó khăn. Ví như việc xe tang húc cổng Dinh Độc Lập 30/4, ai lại cho tướng chỉ huy đi đầu trận húc cổng cả. 30 năm sau người Pháp mới tung ra một tấm ảnh bằng chứng, xung trận là những người lính, tướng phải đi sau để chỉ huy. Bây giờ phải tôn trọng lịch sử, ai làm gì thì chép đúng như thế. Ghi chép để gìn giữ văn hóa. Ở Pháp có 200 con đường mang tên Việt Nam (Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Ninh), 7 đường Hồ Chí Minh dù người Pháp rõ ràng thua trận ở Việt Nam, Bác Hồ ngày xưa đến Pháp làm phụ bếp. Một ví dụ của bảo tồn văn hóa là người Pháp dựng nhà lá còn đắt hơn nhà bê tông vì phải chống chịu thời tiết khắc nghiệt, chứ không đập hết đi như ở làng quê Việt hiện nay, đình còn nhỏ hơn nhà dân. Muốn giữ gìn văn hóa thì không được tự ti, tự ti mà mù quáng chạy theo văn hóa Tây là rõ mình đang hạ thấp mình. Ra Trường Sa hỏi chiến sỹ thích sôi động hay trữ tình, thì đồng loạt hô sôi động, đó là một biểu hiện của khát vọng đổi thay.

Giờ đi ra nước ngoài, quán ăn nào nào thấy có xe xích lô tấp vô là biết ngay là quán của Việt Kiều, nhưng người Việt ngày nay còn đi xích lô nữa đâu, xích lô giờ là cho khách Tây đi trên mấy tuyến phố, ngày xưa xích lô rất tiện cho người dân thành phố di chuyển, ngoài ra Hà Nội xưa cũng có xe đạp rất đẹp, nhưng giờ toàn xe máy thôi. Nhưng nói về những cái này, ai cũng tấm tắc bảo là “văn hóa truyền thống” Việt. Đó là ảnh hưởng của phương Tây và bỏ hay không là một câu hỏi phải suy xét. Nhiệm vụ bây giờ chỉ có thể làm gì để những điều ở hiện tiếp tục phát huy, có thế thì cái ‘truyền thống’ mới tiếp tục được chảy vào đời sống chứ không bị đào thải.

Sự tự do trong văn hóa Pháp có dung chứa những sự bảo thủ lên tới cực đoan của các nền văn hóa khác khi nước Pháp tự do mở cửa, ngày càng có nhiều người Hồi giáo đến nước Pháp và chi phối lượng phiếu bầu cho các đạo luật? Cô Dung trả lời rằng, nhiều người muốn giật tít chụp hình một khu phố có người theo Islam đen kín cả vùng lên rồi bảo nước Pháp đã bị người theo đạo Islam chiếm, nhưng đó là sai, đừng để một hình ảnh đánh lừa. Tương tự như có người chụp cả khu phố Bắc Ninh treo biển chữ Trung và phục vụ khách Trung thì bị đồn ầm lên là “Tàu xâm chiến”. Ở Mỹ, khu San Jose, quận Cam, có những khu là “Little Sài Gòn” thì người Việt có chiếm nước Mỹ không? Đó là sự song tồn đa văn hóa. Đương nhiên là người bản địa phải đấu tranh khi thấy một chủng tộc nào muốn gây áp lực đến nơi mình sống.

Năm xưa, người Pháp bắt lính người Việt qua Pháp tòng quân, họ đi không vì phản quốc mà do ép buộc, cái nghèo quấn lấy họ khiến họ làm gì cũng theo lệnh, nhưng người Pháp tôn trọng chiều theo một số nguyện vọng đa số 60% của lính. Thì đa số chỉ hỏi nước mắm cho họ không, Pháp phải cử một chuyên cơ nước mắm sang để chiều họ. Như thế có phải Việt Nam chiếm Pháp khi “bắt” người Pháp cử chuyên cơ nước mắm sang không? Vì tự do nên phải tiếp tục đấu tranh, và tiếp tục song tồn. Cả vấn đề về thịt chó, người Việt ăn vì một số tập quán, nhưng không có nghĩa là Việt Nam ác, thiếu nhân tính.

Hiện nay ở Việt Nam và Sài Gòn du nhập rất nhiều nền văn minh trên thế giới, vậy thì một Sài Gòn cũ hơi hướng Pháp sống ở đâu? Bây giờ nói văn hóa ở Sài Gòn thì hơi “tả phí lù”, nhưng thôi cứ thế để cho họ tự phát triển. Ở Sài Gòn đầy quán spaghetti, nhưng spaghetti đâu phải hoàn toàn là nước Ý. Sợi mì của người Trung Quốc, bên Tây thì có nước sốt béo, thì người Ý kết hợp thành món nổi tiếng khắp thế giới. Hay là phở ngày xưa thì đâu có bày lên bàn thờ, nhưng cái gốc của phở là món ‘pot au feu’ từ Pháp, cũng là nhiều phần từ con bò hầm lên cùng với các nguyên liệu rau củ, chỉ là người Việt ăn chung với bánh phở từ người Việt còn người Pháp ăn với khoai tây hầm. Thổi hồn Việt Nam vào trở thành một điều đặc biệt trên thế giới. Quay lại vấn đề về Sài Gòn, mình cứ giữ lại những điều mà bao thế hệ đã làm tốt, làm sao mà người nước ngoài sang Việt Nam là phải đi ăn những món người Việt làm tốt, chứ đừng vào McDonald’s hay mấy hãng Tây, phải thấy nem ngon, thấy phở ngon mới tốt. Còn du nhập mà không biết chọn lọc và không biết chấp nhận thì chỉ loạn hết lên. Bản thân mỗi cá nhân phải có trách nhiệm với văn hóa nơi mình sống, đừng quá tự ti và làm cách nào để ngẩng cao đầu khi ra nước bạn.

Vì tự do nhưng chưa có cái căn bản nên dẫn đến chúng ta khó khăn trong việc lựa chọn để tiếp nhận. Lớp trẻ thì thích cái mới thì có thể mâu thuẫn với cái đang tồn tại, nhưng trên tinh thần là cứ để tự do, để nó tự phát triển rồi tự đào thải, lên nhanh thì xuống cũng nhanh. Như ăn trầu đã bị đào thải, nhưng nó vẫn rất đáng tôn trọng.

Theo như sử chép thì cụm từ “Tự do” không phải là của người Pháp đem tới, “tự do” là một khái niệm trừu tượng ngày xưa không có, chỉ có hai cụm từ theo Hán tự là “tự tại” (‘zi zai’自在) và “tự tác” (‘zi zuo’ 自做) là sát nghĩa nhất với cụm từ “tự do” bây giờ, theo dòng lịch sử thì dân tộc đầu tiên biết đến về tự do là nước Nhật, trong cuộc ‘Khai tân Minh Trị’, người Nhật là đầu tìm hiểu về cụm từ này trong các bản dịch từ sách người Hà Lan đem sang, sau này người Trung Quốc mới học theo rồi mới truyền xuống phía Nam rồi người Việt xưa mới tiếp nhận. Vậy có khách quan không khi khái niệm “tự do” thực chất không phải là do người Pháp đem đến? Thật ra nhận định là như vậy cũng không sai, vì nếu đúng là thế thì cần phải soi xét lại về mặt chép sử. Tuy nhiên, người Pháp vẫn có công cho khái niệm “tự do” hiện tại ở Việt Nam, người Pháp lần đầu đặt chân lên cảng biển Đà Nẵng năm 1884, cách không xa cuộc ‘Duy tân Minh Trị’ năm 1868, thì người Pháp cho phép thực thi “tự do” trên nhiều cấp độ với nước thuộc địa, trong đó có cho tự do chép sách và dịch thuật, nếu xét trên quan điểm về lịch sử thì rõ ràng Pháp đã có công đưa khái niệm này lan rộng chỉ trong 20 năm Duy tân ở Việt Nam, cách Nhật rất xa. Chắc cũng phải có lí do mà Nguyễn Tất Thành chọn Pháp là điểm đến để hiểu về “tự do” và “giải phóng nước nhà” chứ không phải một điểm đến khác.

Nếu ô ăn quan không phải từ Việt Nam mà bắt nguồn từ châu Phi thì có đặt giả định có khi trò chơi này có thể có nguồn gốc ở một nền văn minh lâu đời hơn không? Có thể lắm, nhưng tôi nói ở đây là kết quả của những công trình nghiên cứu lịch sử và công chép sử của rất nhiều nền văn minh. Thế nên công tác chép sử rất cần được quan tâm để thế hệ sau luôn biết được thành tựu, dấu ấn còn tồn tại đến giờ có công từ ai.

Theo cô thì có một sự tồn tại nào mang tên “văn hóa Việt Nam” không? Chắc chắn là có, khái niệm văn hóa theo kí tự La-tin có liên quan đến nông nghiệp và sinh sống, người Việt Nam (tạm chấp nhận khái niệm này) hoặc những người trên lãnh thổ Việt Nam theo thời gian an cư lạc nghiệp tạo ra những phong tục, tập quán trên mảnh đất này thì hãy gọi tên nó là “văn hóa Việt Nam”, đó là một sự tôn trọng của bản thân đối với công sức cha ông và các diễn biến lịch sử. Nhưng để bảo có một văn hóa “thuần” Việt Nam không thì tôi không chắc, văn hóa ở đây phải được hiểu là “văn hóa phù sa” do nhiều dòng chảy bồi đáp, nơi nào nó lĩnh tụ được và kết tinh lại thành phù sa văn hóa màu mỡ thì người dân ở khu đó nhận là văn hóa của mình cũng không gọi là sai, họ đã có công thu nạp và cải biến văn hóa trở nên gần gũi trong cộng đồng dân cư của họ.

Chương trình có tham khảo nhiều tại liệu/bài viết học thuật được cung cấp bởi TS. Trần Thu Dung, tham khảo tại đây

Một số hình ảnh của tọa đàm diễn ra được đăng tải tại đây.

Tham khảo thêm tại ghi tâm chương trình.

Trình chiếu trong chương trình tại đây.

 

 

 

Attachments

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *