Leave a comment

Đối thoại: Tự do là gì? (28/06/2015)

 Người trình bày:

  • Nguyễn Hữu Liêm, giáo sư Triết học, San Jose City College (Hoa Kỳ)
  • Dương Ngọc Dũng, giảng viên Triết học, Đại học KHXH & NV Tp.HCM
  1. Những vấn đề cơ bản về Tự do:
  2. Nguyễn Hữu Liêm:

– Dẫn nhập:

  • Con người hiện nay thỏa mãn với cuộc sống nhưng không hạnh phúc (Fukuyama)?
  • Tự do có phải là thuộc tính của hạnh phúc hay là một điều kiện của hạnh phúc?
  • Cứu cánh của cuộc đời là hạnh phúc (Aristotle)?

– Tuyên ngôn độc lập của Mỹ: Con người có 3 quyền: Sống (Life) – Tự do (Liberty) – Mưu cầu hạnh phúc (Pursuit of happiness). Trong đó, quyền mưu cầu hạnh phúc cho công dân cơ hội đồng đẳng để tìm được hạnh phúc chứ không bảo đảm họ sẽ được hạnh phúc.

– Tự do luôn phải đặt trong một bối cảnh có đối thể, có một điều kiện nào đó (tự do chính trị, tự do báo chí, tự do kinh doanh, tự do đi lại). Tự do như thế là một phạm trù liên đới (relational category). Ngoài ra, tự do còn là một “vấn đề tiến hóa của nội tâm” (Ví dụ: 1. Một người nghiện ma túy thì có mức tự do rất giới hạn vì họ bị lệ thuộc vào sự nghiện ngập của mình, 2. Mặt khác, với một số thiền sư hay yogi, dù họ không có những tiện nghi vật chất, họ vẫn có vẻ rất thanh thản và hạnh phúc vì không bị ràng buộc).

  1. Dương Ngọc Dũng:

– Khái niệm “tự do”:

  • Nghĩa thông thường: là việc được phép thực hiện ý chí của mình, có khả năng chọn lựa.
  • Định nghĩa từ các nhà triết học: Trong tiếng Anh có 2 từ chỉ khái niệm tự do: “liberty” và “freedom”.

 

– “Freedom” nội dung có 2 phần:

  1. Tự do khỏi một cái gì đó (“freedom from something”, gọi là “tự do tiêu cực”): chúng ta có quyền không bị người khác làm phiền mình bởi một chuyện gì đó. Ví dụ: Khi ta lấy thuốc ra hút ta cần hỏi người xung quanh là mình hút thuốc có phiền họ không, vì họ có quyền hưởng bầu không khí trong lành, không khói thuốc (gọi là “freedom from smoking”). Tương tự là chuyện mở karaoke lớn làm phiền hàng xóm, ở Mỹ việc này sẽ bị cảnh cáo hoặc xử phạt nghiêm minh.
  2. Tự do được làm điều gì đó (“freedom to do something”, gọi là “tự do tích cực”): được hiểu là chúng ta được tự do làm điều gì đó trong khuôn khổ đạo đức và pháp luật.

20150628_091241_2_bestshot

– TS. Dương Ngọc Dũng cho rằng: Ở Việt Nam thường có khái niệm “Tự do được làm điều gì đó”, còn “Tự do khỏi một cái gì đó” hay bị lãng quên. Người ta hay làm những điều mình muốn làm mà quên nghĩ tới “tự do tiêu cực” của người khác. Vd: khạc nhổ, vứt rác, chen lấn khi xếp hàng…

– Chữ “liberty” thì cũng đáng suy ngẫm, xuất phát từ chữ “libertas” của Latin. “Libertas” cũng có nghĩa là tự do nhưng ý nghĩa hạn chế: chỉ người công dân La Mã (có tài sản, có vị trí trong xã hội) mới được xem là tự do, còn lại là nô lệ.

– Một số thuật ngữ liên quan: liberalization (khai phóng), Liberal Arts (Đại học Văn khoa)

 “Liberal Arts College” nhiều người dịch là Đại học Khai phóng, thậm chí là Đại học Giải phóng mà theo TS. Dũng là “dịch nghe quái đản” (cười). Mục tiêu của giáo dục đại học là giải thoát con người khỏi những thành kiến, hành động như một con người mới mẻ để có thể sáng tạo nên điều mới. Ai cũng có thành kiến cá nhân và những giả định sai lầm về cuộc sống và chúng ta là tù nhân cho những điều sai lầm mà ta cho là hiển nhiên. Những điều này nhiều khi được lưu truyền từ đời này sang đời khác như truyền thống văn hóa. 

Câu hỏi: Con người có thật sự có tự do hay không?

  1. Dũng:

– Không có, và phần lớn chúng ta cứ tưởng rằng mình có. Đó là một sự ngộ nhận rất lớn. Không thể thật sự tự do nếu ta còn để mình giam giữ trong những thành kiến mà ta chẳng bao giờ khảo sát lại. Ưu điểm của triết học là thường xuyên lật lại những vấn đề mà thoạt nhìn ta đều cho là dễ hiểu, hiển nhiên.

– Phần lớn các nhà nước, xã hội mong chúng ta chấp nhận những điều “hiển nhiên” này. Vì thế một chức năng khác của giáo dục là truyền đạt lại những giá trị xã hội và mong chúng ta đừng thay đổi gì hết, hãy “sống đạo đức” theo nghĩa là hãy làm mọi điều như người khác làm, để cho xã hội được ổn định. Mục tiêu của xã hội không phải là hạnh phúc cá nhân mà là sự an sinh, an toàn và ổn định (vì vậy nhiều giải thưởng tuyên dương cái gọi là chuẩn mực đạo đức ra đời).

– Tự do là đối lập với sự tất yếu, sự nhân quả (ví dụ A –> B –> C), tự do là đột khởi khỏi vòng tuyến tính tất yếu đó. Nếu bạn có thể làm khác đi lề thói sẵn có, bạn có thể có tự do. Ngược lại, nếu tất cả đều hành động theo cái vòng tất yếu thì chúng ta không khác những con robot.

– Tự do thể xác và tư tưởng: Ngay cả khi bạn ngồi trong tù bạn vẫn có thể có tự do về tư tưởng. Tuy nhiên ý chí con người có giới hạn. Tư tưởng của bạn có thể bị bẻ gãy khi bị tra tấn, bởi giới hạn thể chất (TS. Dũng kể chuyện cười minh họa về điệp viên 007, đêm cuối của Jesus, v.v).

– Như vậy quan điểm thứ nhất về tự do: nó là trạng thái khi con người được giải phóng khỏi những giả định sai lầm. Quan điểm thứ hai là tự do thường gắn với một con người hay một nhân vị nào đó (còn tự do của súc vật chỉ được bàn tới chủ yếu qua tác phẩm “Animal Liberation” của triết gia Peter Singer).

– Không như con vật, con người không bị khóa kín trong vòng vây của bản năng mà có thể thoát ra nếu ý thức được. Con người hiện đại là con người độc lập theo nghĩa tự trị, tách biệt với xã hội (đặc biệt là trong xã hội phương Tây, ví dụ: con cái có quyền tố cáo bố mẹ, tự lập từ sớm, bố mẹ về già cũng ít phụ thuộc vào con cái…). Nhà phân tâm học Sigmund Freud nói “con người bản chất là kẻ phản xã hội” (xã hội tượng trưng bởi nhà nước luôn muốn hạn chế sự tự do của con người, trong khi con người luôn muốn thực hiện được ý chí của mình).

– Tuy nhiên TS. Dũng không hoàn toàn đồng ý với quan điểm thứ hai này là tự do cần gắn với một hình mẫu con người (như cách người ta gắn nhãn cho một người là “thành công” khi anh ta có tiền tài, địa vị, nhà lầu, đi xế hộp…). Ông nghĩ quan điểm này bỏ mất phần tâm linh của con người gắn với một cái gì đó cao thượng hơn chúng ta. Mà muốn thoát khỏi vòng kềm tỏa của xã hội, con người cần có sự kết nối với sức mạnh cao lớn hơn chúng ta nhiều, ví dụ: đối với người có tôn giáo thì là Thượng đế, cảnh giới của sự giác ngộ, v.v. Như vậy tôn giáo cũng góp một phần trong việc giải phóng ta ra khỏi sự áp đặt của xã hội.

  1. Thảo luận nhóm và hỏi đáp:

(30 phút thảo luận, mỗi nhóm sau đó có 5 phút trình bày)

  1. Tự do là gì?
  2. Con người từ lúc mới sinh ra có phải đã tự do hay không?
  3. Chúng ta có thể hạnh phúc mà không cần tự do hay không?
  4. Con người thật sự có được tự do khi nào?

Các nhóm nêu quan điểm của mình. Tiếp nối là phần tranh luận giữa hai diễn giả với nhau để nhận xét các nhóm, và làm rõ hơn những ý chưa được làm rõ.

Cuối cùng là phần hỏi đáp và phản biện sôi nổi và thẳng thắn của khán giả và diễn giả. Một số kết luận tạm thời được rút ra, trong đó có kết luận: con người sẽ không thể hạnh phúc nếu không có tự do.

DSCF3189

 

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *